Sa masalimuot na mundo ng politika sa Pilipinas, bibihira ang pagkakataong masaksihan natin ang isang “checkmate” sa tunay na oras. Madalas, ang mga pagdinig sa Kongreso at Senado ay nauuwi sa turuan, hugas-kamay, at grandstanding na walang konkretong resulta. Ngunit sa mga nakaraang kaganapan, tila nagbago ang ihip ng hangin. Isang chess match ang nagaganap sa pagitan ng mga higante sa gobyerno, at sa pagkakataong ito, ang mga piyesa ay hindi lamang pawns, kundi bilyun-bilyong piso ng kaban ng bayan at ang nakababahalang katotohanan sa likod ng pagkamatay ng isang opisyal.

Ang sentro ng bagyong ito? Ang matalinong estratehiya ni Congressman Leandro Leviste, ang depensang gumuho ni Vince Dizon, at ang biglaang pagsulpot ni Senator Ping Lacson sa eksena na nagdulot ng mas maraming tanong kaysa sagot.

Ang “Test” ni Leviste: Nahuli sa Akto
Magsimula tayo sa pinakamaingay na sagupaan: Leviste versus Dizon. Sa isang rebelasyong gumimbal sa mga nakatutok sa isyu ng Department of Public Works and Highways (DPWH), inakusahan ni Congressman Leviste si Vince Dizon ng tahasang pagsisinungaling. Ang isyu ay umiikot sa tinatawag na “Cabral Files”—mga dokumentong pinaniniwalaang hawak ang susi sa malawakang iregularidad sa ahensya.

Ayon sa mga ulat, pinalabas ni Dizon na wala siyang kinalaman o hindi niya na-authenticate ang mga nasabing dokumento. Isang klasikong “denial” na madalas nating marinig sa mga opisyal na naiipit. Ngunit lingid sa kaalaman ni Dizon, may hawak na alas si Leviste.

Tinawag itong “The Test.” Hindi inilabas ni Leviste ang lahat ng kanyang baraha nang sabay-sabay. Sa halip, hinayaan niyang magsalita si Dizon, hinayaan niyang gumawa ito ng kwento, at hinayaan niyang ilubog ang sarili sa isang posisyon na mahirap nang takasan. Nang maramdaman ni Leviste na sapat na ang “palusot,” saka niya ibinagsak ang ebidensya: isang email mula sa DPWH na mayroong digital signature mismo ni Dizon.

Ang email na ito ay hindi lamang basta papel; ito ay patunay na may direktang kaalaman si Dizon sa mga dokumentong pilit niyang itinatanggi. Ito ang “smoking gun” na nagpapatunay na ang tanggapan ni Dizon ay may access at control sa impormasyon na sinasabi nilang wala sa kanila. Ang diskarte ni Leviste ay simple ngunit epektibo—ang paggamit ng katotohanan bilang pain upang mahuli ang nagsisinungaling.

Hinamon ni Leviste si Dizon: Kung talagang wala kang itinatago, ikaw na mismo ang maglabas ng lahat ng datos ng DPWH. Ilabas ang mga proposal, ang mga allocables, at ang buong katotohanan. Isang hamon na hanggang ngayon ay naghihintay ng tugon, habang ang publiko ay nagmamasid kung paano lulusot ang dating opisyal sa gusot na ito.

Ang “Allocables” at ang Biglaang Pagpasok ni Lacson
Habang nagkakainitan sa isyu ng Cabral Files, biglang pumasok sa eksena ang beteranong senador na si Ping Lacson. Sa kanyang sariling rebelasyon, ibinunyag niya na may limang cabinet officials ang tumanggap ng bilyun-bilyong piso sa ilalim ng tinatawag na “allocables.”

Para sa kaalaman ng lahat, ang “allocables” ay pondo na karaniwang nakalaan para sa mga distrito ng mga mambabatas. Ang tanong ng marami: Bakit nagkakaroon ng allocables ang mga Cabinet Secretary gayong wala naman silang distritong kinakatawan? Ito ay isang anomalyang binigyang-diin sa vlog ni Badongatelis, na nagsabing ang terminong ito ay tila pinasikat lamang ni DPWH Secretary Manuel Bonoan sa kasalukuyang administrasyon.

Ang mga numero ay nakakahilo. Ayon kay Lacson, isang “ES” (Executive Secretary) ang may hawak na P8.3 Bilyon, habang si Secretary Bonoan naman ay may tumataginting na P30.5 Bilyon. May iba pang mga kalihim na tig-dadalawang bilyon ang hawak. Kung totoo ito, pinag-uusapan natin ang bilyun-bilyong piso na nasa diskresyon ng iilang tao, na walang malinaw na pananagutan sa taumbayan.

Ngunit sa halip na purihin ang expose ni Lacson, marami ang nagtaas ng kilay sa tiyempo nito. Bakit ngayon lang? Bakit noong kasagsagan ng pag-iingay ni Leviste tungkol sa Cabral Files saka naman lumabas si Lacson na may dalang sariling listahan?

“Controlling the Narrative”: Ang Kritisismo sa Timing
Isang matinding obserbasyon ang lumutang: Sinisikap ba ni Lacson na agawin ang naratiba?

May mga nagsasabing ang ginawa ni Lacson ay tila isang paraan upang ilihis o “i-hijack” ang atensyon mula sa tagumpay ni Leviste sa pagbubunyag ng mga dokumento. Sa halip na suportahan ang nagaganap na imbestigasyon, nagbukas siya ng bagong pintuan na tila hiwalay sa orihinal na isyu.

Naalala ng marami ang istilo ng pamumuno noon sa Blue Ribbon Committee. May mga pagkakataon umano na kapag umiinit na ang isyu, biglang papasok ang isang “bida” upang kontrolin ang direksyon ng imbestigasyon, at sa huli ay ititigil din ito nang walang malinaw na resolusyon. Ito ang pangambang binabanggit ng mga kritiko: na baka ang expose na ito ay hindi para sa katotohanan, kundi para sa damage control o political leverage.

Isang napakalaking katanungan din ang ibinato kay Lacson tungkol kay dating Usec. Catalina Cabral. Sinabi ni Lacson na si Cabral ay handa na sanang mag-“tell all” o magsiwalat ng lahat bago ito namatay. Kung alam pala ito ni Lacson, bakit hindi niya inimbestigahan si Cabral noong buhay pa ito? Bilang dating chairman ng makapangyarihang Blue Ribbon Committee, nasa kanya ang lahat ng kapangyarihan upang bigyan ng proteksyon at plataporma ang isang whistleblower. Ang pananahimik noon at ang pag-iingay ngayon na patay na ang saksi ay nag-iiwan ng mapait na lasa sa bibig ng publiko.

Ang “Toothless Tigers” ng Gobyerno
Sa gitna ng mga rebelasyong ito, nasaan ang gobyerno? Nasaan ang mga ahensyang dapat ay nagtatanggol sa kaban ng bayan?

Ang tugon ng Palasyo at ng AFP ay inilarawan bilang “nakakatawa” at walang ngipin. Ang pahayag na “bukas sila sa imbestigasyon” ay gasgas na linya na lamang na paulit-ulit nating naririnig sa bawat iskandalo. Ang Inter-Agency Committee (ICI), na binuo upang tugunan ang mga ganitong isyu, ay binatikos dahil sa kawalan ng “sample” o napaparusahan.

Tingnan na lamang natin ang mga kaso ng mga “ghost projects.” Napakasimple ng lohika: Kung may pondo na inilabas para sa isang proyekto, at napatunayang walang proyektong naitayo, ang konklusyon ay pagnanakaw. Hindi na kailangan ng rocket science para dito. Ang mga pumirma, ang mga nag-apruba, at ang mga kumobra ng pera ay dapat managot. Ngunit bakit tila napakahirap itong gawin sa Pilipinas?

Ang “Isumbong sa Pangulo” hotline at iba pang mekanismo ay nagmumukhang moro-moro kung ang burden of proof ay ipinapasa pa rin sa publiko. Ang trabaho ng gobyerno ay mag-imbestiga at magdemanda, hindi ang maghintay na lamang na may maghain ng ebidensya sa kanilang harapan. Ang kawalan ng aksyon sa mga malalaking pangalan at ang tila “selective justice” ay lalong nagpapahina sa tiwala ng taumbayan sa mga institusyon.

Ang Hamon sa Hinaharap
Ang mga kaganapang ito ay nagpapakita ng isang nakababahalang realidad: ang korapsyon ay hindi lamang basta pagnanakaw ng pera; ito ay isang sistematikong pagmamanipula ng impormasyon at kapangyarihan.

Ang ginawa ni Congressman Leviste ay isang magandang simula—isang patunay na kapag may tyaga at tamang estratehiya, pwedeng mabuking ang mga kasinungalingan. Ngunit hindi ito dapat matapos sa isang “checkmate” lang sa media. Kailangan itong humantong sa pagsasampa ng kaso at pagpapakulong sa mga nagkasala.

Kay Senator Lacson, ang hamon ay buksan ang Blue Ribbon Committee at magsagawa ng totoong pagdinig. Kung totoo ang bilyun-bilyong allocables, pangalanan ang lahat, hindi lang ang pili. Huwag gamitin ang impormasyon para sa “pabango” sa politika, kundi gamitin ito para linisin ang sistema.

Sa huli, ang laban na ito ay hindi lang tungkol kina Leviste, Dizon, o Lacson. Ito ay tungkol sa bawat pisong binabayaran ng taxpayer na napupunta sa bulsa ng iilan sa halip na sa mga kalsada, paaralan, at serbisyong bayan. Ang panawagan ay malinaw: Pananagutan, hindi lang kwentuhan. Hustisya, hindi lang press release.

Manatiling nakatutok. Ang “chess match” na ito ay malayo pa sa katapusan, at ang susunod na tira ay maaaring maglantad ng mas malaki pang bahaho ng ating gobyerno.