Ang Pagsabog ng Katotohanan: Isang Milyong Pisong Utang ng Pag-ibig

“Akala ko, ang suweldo ko ay magbibigay ng kinabukasan sa pamilya. Hindi ko alam, isa lang pala akong Yen Machine na kahit ‘binili’ ko na ang karangyaan nila, madali pa rin akong sipain palabas. Para sa lahat ng babaeng umasa at binihag ng utang na loob: Narito ang kuwento kung paano ako lumaya.”

Hindi ka maniniwala, pero nangyari talaga sa akin.

Sinabi sa akin ng aking biyenan na lumabas ako ng bahay tatlong araw lang pagkatapos ng kasal ng aking bayaw. Ang dahilan niya? “Kung mataas ang suweldo mo, mag-upa ka na lang ng sarili mong bahay.”

At sa gabing iyon, umalis ako.

Kinabukasan, pinutol ko ang lahat ng allowance na binibigay ko buwan-buwan.

Ang pamilya ng asawa ko? Nagwala. Tumawag sila nang 37 at 52 beses.

Ako si Marisol, isang office worker na kumikita ng $56,000$ bawat buwan. Akala ko matatag na ako. Pero hindi. Naging parang yen machine lang pala ako para sa pamilya ng asawa ko.

Gabi ‘yon. Kararating ko lang mula sa trabaho. Naisip ko pa, magluluto ako ng masarap na hapunan para sa lahat. Hindi ko pa nga nahuhubad ang corporate dress ko. Nakasuot pa rin ng high heels. Umupo ako sa sofa sa sala, may hawak na mainit na tsaa.

Pero sa ilang salita lang ni Aling Elena, ang biyenan ko, parang sinakal ang buong buhay ko.

“Diretsuhin na kita, Marisol. Sa katapusan ng buwan, lumipat ka na at magsarili ka.”

Kalmado niyang sinabi ‘yon habang nagbabalat ng mangga, na parang namimili lang ng gulay sa palengke.

Napipi ako. “Ma, ano po bang ibig mong sabihin?”

Sa tabi niya, si Lanny, ang bayaw ko. Tatlong araw pa lang kasal. Amoy bagong kasal pa. Si Lanny, nakasuot ng designer dress, hinimas-himas ang nagniningning niyang mga kuko. Ngumiti lang siya at tumango.

“Nagsalita na si Mama,” banayad na sabi ng aking biyenan. “Apat lang ang kuwarto natin dito, Marisol. Simula ngayon, si Lanny at ang asawa niya, si Vince, ay madalas nang umuwi at tumira rito. Magpapahiga ba naman tayo ng mag-asawa sa sofa?”

“Halos $56,000$ ang suweldo mo kada buwan. Hindi mahirap mag-upa ng isang studio apartment diyan. Mas maganda pa, mas malapit ka sa trabaho mo.”

Parang martilyo ang tumama sa ulo ko ang mga salitang iyon.

Ang bahay na ito… Mula nang ikasal kami, ang monthly amortization ay laging binabawas sa account ko. Ang pera para sa renovation, ang mga furniture—mula sa refrigerator hanggang sa sofa na inuupuan ko ngayon—lahat iyon ay galing sa pinaghirapan kong ipon. Tapos ngayon, pinapalayas ako ng biyenan ko para raw mas madali.

Humihinga ako nang malalim, pilit pinakalma ang boses ko. “Ma, bahay po ito namin ni Gabriel. Hati kami sa monthly payment. May pangalan din po ako sa kontrata ng bangko. Bakit niyo po ako pinapalayas?”

Si Gabriel, ang lalaking tinatawag kong asawa, nakaupo sa tapat ko pero nakatutok ang mata sa cellphone. Nagkunwari siyang bingi at bulag. Binalingan ko siya, umaasang magsasalita siya para sa akin, pero umungol lang siya.

“Marisol, lumabas ka muna pansamantala. Mataas naman ang suweldo mo, mag-upa ka ng bahay malapit sa opisina mo para convenient. Pagkatapos, pag-uusapan natin ulit.”

Nanginginig ako nang marinig ko ang salitang “pagkatapos.” Pagkatapos kailan? Pagkatapos manganak ang bayaw ko? Pagkatapos kailanganin pa ng pamilya nila ang pera ko? O pagkatapos maubos ang lahat ng lakas ko?

Tumingin ako diretso sa biyenan ko. “Ma, tatlong taon na ang nakalipas nang ikasal tayo. Sinabi niyo na mahirap kayo. Pumayag akong huwag humingi ng dowry at nagbigay pa ako ng $20,000$ para ipa-renovate ang bahay. Sinabi niyo rin na ipangalan lang kay Gabriel ang titulo para raw mas madali. Sinabi niyo na anak niyo ako. Itinuring niyo akong parang tunay na anak. Ngayon pinapalayas niyo ako. Ano po ba talaga ako sa bahay na ito?”

Tinaasan ako ng kilay ng biyenan ko. Tumaas ang boses niya.

“Huwag kang mag-drama, Marisol. Matagal na naming binili ang bahay na ito. Tama lang na nakapangalan kay Gabriel. Tumira ka rito nang walang binabayaran. Hindi naman kita pinagbayad sa pagkain, hindi ba? Ngayon pinapalabas lang kita para mag-upa. Hindi naman kita pinalalaya sa kalsada. $56,000$ ang suweldo mo. Ano ang problema sa pag-upa ng bahay na $8,000$? Masikip dito. Si Lanny at Vince, kailangan nilang manganak para may apo ako.”

Sumingit si Lanny, matamis ang boses pero may bahid ng panunuya.

“Ate Marisol, matagal na itong bahay nina Mama at Papa. Nakapangalan kay Kuya Gabriel. Kaming mag-asawa, anak din kami ng bahay na ito. Hindi naman puwedeng magtrabaho ako habang nagbubuntis nang walang matitirahan. Mas maganda nga sa ‘yo, Ate, kung sa labas ka titira, mas malapit sa opisina mo. Hindi ka na mapapagod sa biyahe.”

Napangiti ako nang mapait. “Sino ang nagbayad ng utang sa bangko nitong tatlong taon? Tumingin ka sa bank statement at tingnan mo kung sino ang pangalan. Kaninong suweldo nanggaling ang bawat piyesa ng furniture at renovation dito?”

Nagkibit-balikat si Lanny. “Nagtrabaho rin naman si Kuya Gabriel. Pera rin niya ang pera ng pamilya. Kaming mga anak, tungkulin naming maging masunurin sa mga magulang. Dapat marunong ka ring mag-isip ng iba, Ate.”

Binalingan ko si Gabriel, nagmamakaawa pa rin. “Gabriel, linawin mo sa akin. Kaninong bahay ito? Sa atin bang mag-asawa, o sa ‘yo at kay Mama lang?”

Iniiwasan niya ang tingin, nag-aalangan. “Nasa pangalan ko ang bahay, pero matagal na itong binili ni Mama. Huwag mong sisihin si Mama. Mag-asawa tayo. Ang ari-arian ay atin.”

Doon, may bumagsak at nagkabasag sa dibdib ko. Sa loob ng tatlong taon, lahat ng kontribusyon ko ay para lang pala sa ibang pamilya. Ako, outsider pa rin na puwedeng itulak palabas anumang oras.

Tumingin ako diretso sa biyenan ko. Bawat salita ko ay malinaw. “Kung aalis po ako sa bahay na ito, simula ngayon, wala na akong ibibigay na piso sa bahay na ito. Ang monthly payment, ang utility bills, ang $6,000$ na allowance niyo, Ma, ang $4,000$ ni Lanny… Wala na akong babayaran.”

Tumawa nang mapang-uyam ang biyenan ko. “Akala mo ba mamamatay sa gutom ang pamilya na ito kung wala ang pera mo? Huwag kang magyabang. Kung hindi ka nakasal kay Gabriel, tingnan natin kung makakabili ka ng ganitong bahay.”

Tumawa si Lanny. “Ate Marisol, huwag mong isipin na malaki na ang $56,000$ na suweldo. Kung wala si Kuya Gabriel, saan ka kukuha ng posisyon na ganyan? Huwag mo nang pahirapan ang sitwasyon para hindi na tayo magkatinginan.”

Hindi na ako nakipagtalo. Tumayo lang ako nang tahimik. Sa isip ko, biglang luminaw ang lahat. Ang matatamis na salita noong kasal, “itinuturing ka naming anak.” “Ang bahay na ito ay para sa inyong dalawa.” Ngayon, parang tali na lang na sumasakal sa leeg ko.

Nang gabing iyon, hinila ko ang kaisa-isang maleta ko sa gitna ng sala. Sa tagal ko nang may bahay, kakatwa kung gaano kakaunti ang damit ko. Ilang corporate dresses, ilang libro, isa o dalawang lipstick. Lahat ng nasa paligid, mula sa kurtina hanggang sa kama, pinagbayaran ko. Pero hindi ko maidala.

Si Gabriel, nakasandal sa pinto, malungkot ang boses. “Marisol, huwag mong palakihin ang issue. Mainitin lang ang ulo ni Mama. Pagkatapos, babalik ka rin.”

Hinarap ko siya. Tiningnan nang diretso. “Sagutin mo ako nang totoo. Itinuturing mo ba akong asawa, kasama sa hirap at ginhawa, o isa lang akong tagabayad ng utang sa bahay?”

Tumahimik si Gabriel.

Ang katahimikan na ‘yon ang pinakamalinaw na sagot.

Hinila ko ang maleta ko palabas ng bahay na ‘yon. Bumaba sa hagdan nang may kakaibang gaan sa pakiramdam. Hindi na ito pakiramdam ng pinalayas, kundi pakiramdam ng nakalaya mula sa isang gintong hawla na masikip at nakakasakal.

Nang gabing iyon, umupa ako ng maliit na kuwarto malapit sa opisina. Humiga ako sa hindi pamilyar na kama, hindi makatulog.

Ang una kong ginawa, binuksan ko ang banking app ko at kinansela ang lahat ng automatic monthly transfer. Ang bayad sa bahay, ang allowance ni Aling Elena, ang pera ni Lanny, ang bayad sa sasakyan ni Gabriel. Lumabas ang “Cancelled Successfully” sa bawat linya. Masakit, pero gumaan ang pakiramdam ko.

Pagkatapos, tinawagan ko ang isang numero na matagal ko nang hindi ginagamit: ang numero ni Ate Clara, ang lawyer ko noong college.

“Ate Clara, si Marisol po ito. Gusto ko pong magtanong tungkol sa divorce at property settlement.”

Ibinaba ko ang telepono. Tumayo ako sa bintana, tinitingnan ang mga ilaw ng Metro Manila. Tatlong taon akong naging asawa. Ngayon lang ako nagising.

Ang Paghahanap sa Katibayan ng Panloloko

Kinabukasan, tumunog ang alarm ko. Bumangon ako sa maliit na apartment. Mas gumaan ang paghinga ko kaysa kailanman. Nagtimpla ako ng instant noodles, nagbihis, at umalis.

Pagpasok ko sa opisina, nanlaki ang mata ng assistant ko, si Maya.

“Ate Marisol, iba ang itsura mo ngayon. Grabe ang aura mo. May maganda bang nangyari?”

Ngumiti lang ako. “Wala naman. Nagpasya lang ako na titigil na ako sa pagiging yen machine para sa ibang tao.”

Alas nuebe y media ng umaga. Nagpaalam ako sandali at dumiretso sa bank branch kung saan ako nagbukas ng account.

“Kuya Ben, dalawang bagay ang gagawin ko ngayon. Una, i-lock ng tuluyan ang secondary card na konektado sa account ko. Pangalawa, i-print mo po lahat ng bank statement ko nitong tatlong taon. Lahat ng transaction na transfer sa asawa ko at sa pamilya niya.”

Naging seryoso si Kuya Ben. “May kinalaman ba ito sa anumang dispute, Ate?”

Tumango ako. “Opo. Kailangan kong linawin ang lahat ng ibinigay ko sa bahay na ‘yon at sa pamilya ng asawa ko. Ayaw kong verbal lang ang patunay ko sa korte.”

Umiingay ang printer. Bawat papel na lumabas, nagpatong-patong, umabot sa kapal ng isang pulgada.

Kinuha ko ang tambak ng papel. Bawat buwan: $30,000$ para sa utang sa bahay. $6,000$ na transfer kay Aling Elena. $4,000$ para kay Lanny. Ilang beses pang transfer ng $20,000$ at $4,000$ kay Gabriel para sa utang, pag-aayos ng sasakyan, at investment.

Sa loob ng tatlong taon, ang kabuuang pera na naibuhos ko sa pamilya ng asawa ko ay lumampas sa isang milyong piso!

Napangiti ako nang mapait sa sarili ko. Hindi pala ako manugang. Ako pala ang buhay na bangko.

Pag-alis ko sa bangko, dumiretso ako sa law office ni Ate Clara sa Makati.

Ikinuwento ko sa kaniya ang lahat. Habang nagkukuwento, nagagalit ako at nahihiya. Nahihiya dahil napakadali ko pala noon.

“Kanino nakapangalan ang titulo ng bahay?” tanong ni Ate Clara.

“Kay Gabriel po, ang asawa ko. Pero ang loan agreement po, may pangalan ko. At ang monthly payment, malaking bahagi po ay galing sa account ko nitong tatlong taon. Nandito po ang bank statement.”

Binasa ni Ate Clara ang mga papel. “Ayon sa principle, ang bahay na binili bago ikasal at nakapangalan sa isang tao lang ay maituturing na separate property. Pero kung mapapatunayan na ikaw ang nag-ambag ng pera bago kasal o ikaw ang nagbayad ng malaking bahagi pagkatapos, may batayan ka pa rin para humingi ng share. Lalo na kung ang pera para sa renovation at furniture ay galing lahat sa ‘yo.”

Bumuntong-hininga ako. “Napakabobo ko po. Nagtiwala ako noon.”

Tinitigan ako ni Ate Clara at dahan-dahan siyang nagsalita. “Marisol, ang kabubuhan mo ay hindi ang pagtitiwala. Lahat ng ikakasal, gusto nilang maniwala na tama ang pinili nila. Ang pagkakamali mo ay ang hindi ka nagtira ng backup plan para sa sarili mo. Pero ngayon, nagising ka pa rin. Hindi pa huli ang lahat.”

“Ano po ang una kong gagawin ngayon?” tanong ko.

“Una, tigilan mo na ang paglilipat ng pera sa pamilya ng asawa mo. Pangalawa, kolektahin mo lahat ng ebidensiya: bank statement, receipt sa renovation, loan agreement, lahat ng money transfer. Pangatlo, huwag kang mag-eskandalo muna. Hayaan mong isipin nila na mahina at malambot ka. Kapag nag-file tayo ng divorce at property settlement, dire-diretso tayo sa korte.”

“Ate, magde-divorce talaga ako?”

“Gusto mo pa bang bumalik?” tanong niya.

Pumasok sa isip ko ang imahe ni Gabriel na nakayuko nang utusan akong umalis ni Aling Elena. Ang katahimikan niya. Ang $37$ at $52$ na missed calls kagabi.

Sa huli, umiling ako. “Hindi po. Ayaw ko nang mabuhay ng isa pang araw sa bahay na ‘yon.”

“Kung ganoon, kailangan mong maging matatag. Ang divorce ay hindi failure. Ito ay paghinto bago tuluyang durugin ng iba ang iyong dignidad. Tutulungan kita, pero ang pinakamahirap na bahagi ay sa ‘yo pa rin. Magpakatatag ka. Huwag kang magpapadala sa emosyon.”

Nang hapong iyon, pagbalik ko sa opisina, sunod-sunod ang pag-ring ng telepono ko. Una, si Gabriel. Pagkatapos, si Aling Elena. Pagkatapos, unknown numbers at mga kamag-anak ni Gabriel.

“Bakit ka nag-iingay, Marisol? Bigla ka na lang umalis sa bahay. Umuwi ka!” sigaw ni Aling Elena sa telepono.

“Hindi po ako nag-iingay. Lumabas lang po ako sa lugar na hindi po ako tinuturing na pamilya,” kalmado kong sagot.

Nag-iba agad ng tono si Aling Elena. “Huwag kang mag-aangas, Marisol. Kapag nagtangka kang humingi ng hati sa bahay, ipagsasabi ko sa buong lugar na ikaw ay gahaman at walang utang na loob.”

Napangiti ako nang mapait. “Sa inyo na po ang bahay. Ang kukunin ko lang po ay ang perang inambag ko.”

Ibinaba ko ang telepono.

Nag-ring ulit ang telepono ko. Sa pagkakataong ito, unknown number.

Sinagot ko at narinig ko ang boses ng isang lalaking nahihiya. “Marisol, si Kuya Paulo ito, pinsan ni Gabriel. Magtatapat ako. Tinawagan ako ni Mama ni Gabriel kanina. Pinakiusapan akong sundan ka. Tingnan kung saan ka pupunta. Kung sino ang kasama mo.”

Nagulat ako. “Pinapasundan ako ni Mama?”

“Sinabi niya, ‘Kapag may ibang lalaki ang babaeng iyan, videohan mo. Sisirain ko ang reputasyon niya.’ Kinilabutan ako. May utang na loob ako sa ‘yo noong tinulungan mo ang asawa ko sa ospital. Kaya hindi ko magawang pabayaan ka. Mag-ingat ka.”

Nagpasalamat ako kay Kuya Paulo. Ibinaba ko ang telepono. Nanginginig pa rin ang kamay ko. Kaya pala hindi lang nila ako gustong paalisin. Gusto pa nila akong sirain.

Nang gabing iyon, sa maliit na apartment ko, sa unang pagkakataon, nagsulat ako ng listahan ng lahat ng kailangan kong gawin. Bangko, lawyer, ebidensya, report sa pulis kung i-threaten nila ako. Iwasan ang mga lalaki para wala silang maikuwento.

Bawat linya na lumabas sa papel, naramdaman ko na mula sa isang masunuring asawa, dahan-dahan akong nagiging babaeng marunong protektahan ang sarili.

Siguro ito ang pinakamahirap na bahagi ng buhay: ang matutong tumayo nang mag-isa nang hindi umaasa sa kamay ng iba.

Ang Pagkabasag ng Salamin ng Pag-asa

Ilang linggo na ang lumipas. Ang sitwasyon ay mas complicated pa dahil sa isang balita: Buntis ako.

Pagkatapos ng check-up na ‘yon, lumabas ako sa klinika na may papel na puno ng magagandang numero. Ayos ang lahat ng indicator ng bata. Pero mabigat ang loob ko. Parang nakatanggap ako ng suspended sentence imbes na magandang balita.

Nakaupo ako sa likod ng taxi, hawak ang tiyan ko.

“Dapat maging masaya ka. Magiging nanay ka na,” bulong ko sa sarili ko. Pero ang ngiti ko, pilit at nakikita ang hirap.

Pagdating ko sa condo, ang init ng araw, nagpaikot sa paningin ko. Ang amoy ng maliit na kusina, ng murang floor wax… Lahat iyon, bumalik at nagpainit ng dibdib ko. Kahit papaano, ang bahay na ito pa rin ang kaisa-isang lugar kung saan puwede akong maging mahina.

Nag-vibrate ang telepono ko sa mesa, mula kay Gabriel.

“Okay ka na bang na-check-up? Anong sabi ng doktor?”

Sumagot ako ng maikli. “Okay. Maayos ang bata.”

Huminto ako saglit at nagdagdag. “Uuwi ka ba mamaya para maghapunan?”

Lumabas ang “Seen.” Ang typing bubble ay nag-blink sandali at pagkatapos lumabas ang sagot: “May inuman ako kasama ang client. Baka gabihin ako. Mauna ka na. Huwag mo nang hintayin.”

Ang linyang “Huwag mo nang hintayin” ay parang maliit na pako na tumama sa loob ko.

Tiningnan ko ang screen. Gusto kong mag-type pa ng isang linya: “Gusto mo pa ba ang baby na ito?” Pero binura ko rin lang. Nagpadala na lang ng isang okay emoji.

Ibinalik ko ang telepono. Walang malay na inilagay ang kamay ko sa tiyan ko. “Huwag kang mag-alala, Anak. Nandito pa si Mama,” bulong ko.

Dahan-dahan ang paglipas ng hapon. Nagluto ako ng hapunan kahit alam kong mag-isa na naman akong kakain.

Habang nagluluto ako, tumunog ang doorbell. Nagulat ako. Si Aling Cora, ang kapitbahay namin sa tapat, may hawak na bag ng prutas.

“Balita ko, buntis ka raw. Dala ko lang apples at saka may sasabihin lang ako sa ‘yo.”

Pinapasok ko siya. Nagtanong siya tungkol sa lahat ng bagay.

Bigla siyang nagpababa ng boses. “Huwag kang magagalit, Marisol, dahil nakikialam ako. Pero nakita ko si Gabriel sa lobby noong nakaraang araw kasama ang isang bata at heavy makeup na babae. Nagtatawanan. Akala ko business partner lang. Pero kaming mga babae, iba ang tingin ng babae sa asawa mo. Mag-ingat ka.”

Ang puso ko parang kinurot. Kaya pala hindi lang ako ang nakakaramdam ng pagbabago. Ang suspetsa ko hindi lang pala paranoya.

Pilit kong pinanatili ang kalmado kong mukha. Nagpasalamat ako kay Aling Cora. Pagsara ng pinto, nahimik ang bahay. Ang tanging naririnig ay ang tunog ng wall clock. Sumandal ako sa pinto, dahan-dahang dumulas sa sahig. Hinawakan ang tiyan ko.

“Anak, kung isang araw kailangan ni Mama pumili sa pagitan ng pagprotekta sa ‘yo o pag-alis sa lugar na ito, sisisihin mo ba ako?” tanong ko nang walang malay.

Nang gabing iyon, naghanda ako ng hapag-kainan. Walang tao sa upuan sa tapat ko. Tahimik ang telepono, walang tawag, walang text message.

Nagsimula nang sumakit ang tiyan ko. Isang mahinang paghila. Kinabahan ako. Mabilis akong humiga sa kaliwang gilid. Pagkatapos ng ilang sandali, nawala ang sakit. Naiwan lang ang matinding pagod.

Malapit na maghating-gabi, narinig ko ang tunog ng susi na umiikot sa pinto. Pumasok siya. Umaalingasaw ang amoy ng alak at sigarilyo. Nakita niya akong nakaupo pa roon. Medyo natigilan.

“Bakit gising ka pa?”

Tumayo ako. “Hinihintay kita. Saka, galing ako sa check-up kanina.”

Tumango siya. Bumagsak sa sofa. “Anong sabi ng doktor?”

“Ayos lang. Malakas ang bata. Pero sabi ng doktor, kailangan kong iwasan ang stress. Kailangan kong magpahinga at maging stable ang mental health ko.”

Kinuha ko ang lahat ng lakas ko at nagtanong, “Gabriel, puwede mo bang bawasan ang pag-inom at umuwi ng mas maaga? Natakot ako. Baka may mangyari sa bata.”

Pumikit siya at hinilot ang noo. “Pilit ko ring ginagawa, Marisol. Ganyan talaga ang trabaho ngayon. Laging may client meeting. Huwag mo nang pahirapan ang sitwasyon. Magbuntis ka lang. Alagaan mo ang kalusugan mo. Huwag kang mag-isip ng kung ano-ano.”

Ang linyang “Huwag kang mag-isip ng kung ano-ano” ay parang blade na pumutol sa lahat ng pagtatangka kong mag-share. Tinitigan ko siya. Bigla, nakita ko na ang pagitan namin ay hindi lang ilang hakbang, kundi isang malalim na bangin.

Nang gabing iyon, natulog siya na nakatalikod sa akin. Ang mga mata ko, nakadilat sa dilim. Isang nakakatakot na ideya ang pumasok sa isip ko. Kung hindi ako kikilos, baka lumala pa ang lahat. Hindi lang para sa akin, kundi pati na rin sa bata.

Inilagay ko ang kamay ko sa tiyan ko. Bumulong, “Anak! Nangako si Mama, kahit anong sitwasyon ang kinalakihan mo, hindi ka na makakakita ng mahinang Mama na umiiyak lang.”

Sa isang lugar sa loob ko, isang maliit na binhi ng katapangan ang tahimik na nagsimulang tumubo. Hindi ko alam kung saan ako magsisimula o kung magkano ang magiging kapalit. Pero alam ko, ang gabing ito ang huling beses na papayagan kong umupo lang ako at maghintay.

Bumangon ako nang 6:00 ng umaga. Ang kwarto, tila napakatahimik.

Natutulog pa rin siya. Tinitigan ko ang likod niya nang matagal. Siguro ilang buwan na ang nakalipas nang maging normal na ang pag-uwi niya ng gabi. Siguro mas malayo pa nang magsimula siyang lumabas sa balcony para makipag-usap sa telepono imbes na sagutin sa harap ko. O siguro nagsimula ang lahat noong sinabi ko sa kaniya na buntis ako.

Naghanda ako ng almusal. Nagluto ako ng lugaw para sa sarili ko at nagtimpla ng itim na kape para sa kaniya.

Lumabas siya sa sala. Mukhang inaantok pa. Umupo sa sofa, binuksan ang telepono. Walang tanong kung nakatulog ba ako. Hindi na rin ako nagsalita.

Pagkatapos ng ilang subo, mahina akong nagsalita. “Nag-half day leave ako ngayon. Medyo masama ang pakiramdam ko.”

Tumango siya. Nakatutok pa rin ang mata sa screen. “Sige, bahala ka.”

Pilit kong pinakalma ang boses ko. “Gabriel, puwede ka bang umuwi ng maaga mamaya? Gusto kong makipag-usap sa ‘yo.”

Huminto siya sandali, tapos sumagot. Napakatahimik ng boses. “Titingnan ko. Marami kasing ginagawa.”

Tapos, tumayo siya, nagsuot ng dress shirt, nag-spray ng cologne, nag-ayos ng gamit at nagmamadaling umalis. Ang pinto, kusa na lang sumara sa likod niya.

Umupo ako sa sofa. Binuksan ko ang drawer sa ilalim ng mesa at kinuha ang maliit na brown notebook. Nagsimula akong magsulat ng bawat gawain: *Tingnan ang bank statement. I-print ang transaction messages sa kaniya. Kontakin si Ate Clara para sa susunod na meeting. Pagmasdan ang pagbabago niya, pero huwag magmadali. Panatilihin ang stable na mental health para sa bata.

Bandang alas nuebe ng umaga, nakatanggap ako ng tawag mula kay Ate Clara. Sinabi niya na nakita na niya ang lahat ng statement at gusto niya akong makita ngayong araw.

Pagbaba ko sa lobby, nakatanggap ako ng text message mula sa unknown number. “Ate Marisol, nakita ko ulit ang asawa mo kasama ang babae na ‘yon kahapon. Nag-taxi sila, hindi papunta sa opisina.”

Huminto ako sa gilid ng daan. Mabilis ang tibok ng puso ko. Ang number na ‘yon ay galing kay Aling Cora. Nagpasalamat ako sa kaniya, pero sinabi ko ring huwag niyang sabihin kahit kanino.

Pagdating ko kay Ate Clara, tinitigan niya ako nang matagal bago magsalita.

“Marisol, magtatanong ako ng isang bagay na kailangan mong sagutin nang totoo…”

Ang Wakas: Ang Katotohanang Kailangang Harapin

“Marisol,” panimula ni Ate Clara, at ang kanyang boses ay tila talim na humihiwa sa katahimikan ng opisina. “Pagkatapos ng lahat ng sinabi mo, ang bank statement, ang pagpapalayas sa iyo, at ngayon, ang balita tungkol sa babae. Mayroon pa ring isang tanong na mahalaga sa korte at sa buhay mo.”

Tinitigan niya ako nang diretso, walang awa. “Kailangan kong malaman: Ang bata bang dinadala mo… kay Gabriel ba talaga?”

Ang tanong niya ay parang kidlat na tumama sa akin. Ang lahat ng pagod, ang paghihintay, ang pagkakanulo—lahat iyon ay biglang luminaw.

Kung ang bata ay kaniya, obligasyon niya ito. Kung hindi… mas madali kong makukuha ang share ko, pero mas masakit ang katotohanan.

Ibinaba ko ang tingin. Nanginginig ang mga labi ko.

“Opo,” pabulong kong sagot. “Kay Gabriel po. Pero… ilang linggo bago ko malaman, may nangyari. Isang gabi na nakipag-inuman siya sa mga client, umuwi siyang lasing at… may naamoy akong kakaiba. Hindi siya amoy cologne at usok. Amoy pabango ng babae. At nakita ko, may pulang lipstick stain sa collar niya.”

“Tinanggal niya ang shirt, at doon ko nakita ang hickey sa likod ng balikat niya. Nagwala ako. Nagtanong ako. Pero ang sabi niya, ‘Wala kang pakialam. Trabaho lang ‘yon. Magpahinga ka na lang, Marisol.’”

Naiyak ako. “Ang gabing ‘yon, sinabi kong kailangan kong umalis. Nag-away kami. Pero hindi niya ako pinigilan. Hindi niya lang ako pinigilan, para bang huminga lang siya nang malalim at natulog. ‘Yun ang pinakamasakit.”

Tumingin ako kay Ate Clara. “Ang pagbubuntis po, sa totoo lang, ay surprise sa amin. Hindi po plinano. At ngayon, natatakot ako, Ate. Natatakot ako na ang gabing ‘yon, ang gabing puno ng alak at lipstick stain, ay siyang simula ng pagkawasak namin. At ngayon, nagdadala ako ng buhay na nabuo sa pagkawasak na ‘yon.”

Kinuha ni Ate Clara ang kamay ko. “Huwag kang matakot, Marisol. Ang bata ay pure. Ang bata ay gift sa gitna ng lahat ng kalokohan na ginawa ng asawa mo. Gagamitin natin ang katotohanang ‘yan sa korte.”

“Simula ngayon, hihinto na tayo sa pagpapanggap. Tatawagan natin siya. Mag-aayos ka. Magsuot ka ng magandang damit. Haharapin natin siya sa isang neutral place kasama ako. Aalisin natin ang band-aid na iyan nang mabilis at hindi na tayo magdadrama.”

Tumango ako. “Handa na po ako.”

Nang gabing iyon, tinawagan ni Ate Clara si Gabriel.

“Gabriel, si Ate Clara ito. Kailangan nating mag-usap ni Marisol tungkol sa loan agreement ng bahay. Bukas, alas singko ng hapon, sa cafe sa Makati Avenue. Walang family na kasama. Kayo lang ni Marisol. Kung hindi ka sisipot, isasampa ko ang kaso.”

Kinabukasan, ala singko ng hapon.

Naghintay ako sa cafe kasama si Ate Clara. Pumasok si Gabriel. Nakita niya ako. Nakita niya si Ate Clara. Gulat.

“Marisol, bakit may lawyer ka?”

“Kasi hindi mo ako binigyan ng sagot sa bahay,” kalmado kong sabi.

Inilabas ni Ate Clara ang folder. “Gabriel, ang asawa mo ay buntis. At ang kabuuang pera na inambag niya sa bahay mo, sa pamilya mo, at sa iyo ay lumampas sa $1$ milyong piso. Hihingi kami ng annulment at property settlement.”

“Hindi puwede ‘yan! Mag-asawa kami! Hindi ‘yan divorce!”

“Sa mata ng batas, may karapatan siya sa share niya,” banayad na sabi ni Ate Clara. “May dalawang opsiyon ka: Una, pirmahan mo ang settlement na ito kung saan ibabalik mo ang buong $1$ million na contribution niya at ibibigay mo ang custody ng bata kay Marisol, at magbibigay ka ng child support nang walang gulo. Sa ganitong paraan, hindi mo na kailangang magpaliwanag sa board mo tungkol sa divorce at hindi malalaman ni Mama mo na nag-file siya ng case.”

“Ang pangalawang opsiyon? Itutuloy namin ang case sa korte, ilalabas ang lahat ng bank statement, ang allowance ni Mama mo, ang transfer kay Lanny, ang hickey sa likod mo—lahat. At pagkatapos, titignan natin kung magkano ang ibibigay sa iyo ng judge.”

Namumutla si Gabriel. Tinitigan niya ako. Ang tingin niya ay hindi galit, kundi takot. Takot na mawala ang lahat ng ginhawang binigay ko sa kaniya.

“Marisol,” pabulong niyang sabi. “Gusto mo ba talagang gawin ‘to?”

Tumingin ako sa kaniya, at ang boses ko ay matatag. “Ako ang asawa mo. Pero ginawa mo akong bangko. Hindi ko na hahayaan na masira ang bata sa loob ko dahil sa kasinungalingan mo. Piliin mo ang una, Gabriel. At magpakatatag ako.”

Hinila ni Gabriel ang papel, at nanginginig ang kamay niya habang pinirmahan niya ang bawat linya. Sa sandaling iyon, ang tatlong taon kong buhay-asawa ay natapos.

Lumabas ako ng cafe kasama si Ate Clara. Nakahinga ako nang malalim.