“Sa araw na pinapapili ako kung sino ang gusto kong makasama, hindi lang kustodiya ang nakataya kundi ang buong buhay ko.”

Ako ang batang nakatayo sa gitna ng katahimikan ng korte, habang ang mga mata ng matatanda ay nakatutok sa akin, tila ba isang bagay na kailangang pagdesisyunan, hindi isang pusong nanginginig. Dalawang oras ng hapon nang pormal na magsimula ang kaso ng pag-aagawan ng kustodiya. Mainit ang hangin sa loob ng silid, mabigat ang bawat paghinga ko. Narinig ko ang boses ng hukom, mahinahon pero matalim, tinatanong ako kung kanino ko gustong sumama. Tahimik. Malungkot. Isang tanong na kayang magpabago ng buong buhay ng isang bata.

Naalala ko ang sinabi ni mama noon, noong yakapin niya ako bago kami tuluyang naghiwalay. Kahit sino raw ang piliin ko, mahal pa rin nila ako. Magkaiba lang ang paraan ng pagsasama. Paulit-ulit kong inulit iyon sa isip ko habang nanginginig ang tuhod ko. Gusto kong maniwala. Gusto kong kumapit sa pangakong iyon.

Pinili ko si papa.

Hindi dahil ayaw ko kay mama. Hindi dahil mas mahal ko ang isa kaysa sa isa. Pinili ko si papa dahil naniwala akong kung mananatili ako sa tabi niya, mananatiling buo ang pamilya. Akala ko, kahit umalis si mama, babalik pa rin siya balang araw. Akala ko, kung ako ang magpapakasakit, magiging maayos ang lahat.

Sa loob ng korte, humingi ako ng paumanhin kay mama sa isip ko. Hindi ko man masabi nang malakas, ramdam kong nasaktan siya. Ngunit bata pa ako noon. Ang iniisip ko lang ay ang salitang pamilya.

Lumipas ang mga taon, at doon ko unti-unting naunawaan na mali pala ang inaakala ko.

Sa bahay ni papa, naroon ang bagong asawa niya, si Tita, at ang malamig na titig ng lola ko na parang lagi akong pabigat. Sa bawat kibot ko, may mali. Sa bawat hinga ko, parang kasalanan. Si papa, unti-unting naging malayo. Palaging pagod, palaging may problema, palaging may utang.

Isang araw, nawalan siya ng trabaho. Narinig ko ang sigawan nila sa gabi, ang salitang pera na paulit-ulit binabanggit, ang pangalang mama na binabanggit na may halong galit. Doon ko unang naramdaman na parang wala akong lugar sa bahay na pinili ko.

Sa paaralan, naririnig ko ang bulong ng ibang bata. Sinasabi nilang iniwan daw ako ng mama ko. Na may iba na raw siyang pamilya. Sinubukan kong ipagtanggol siya, pero sa loob-loob ko, unti-unti rin akong kinain ng tanong kung bakit hindi siya bumabalik.

Hanggang sa isang araw, dumating siya.

Hindi ko siya agad nakilala. Ang babaeng may tuwid na tindig, malamig na aura, at mga matang parang sanay sa utos at kapangyarihan. Sa isang kumpanya kung saan ako pansamantalang nag-iintern, siya ang tinatawag nilang chairwoman. Nang marinig ko ang pangalan niya, parang may kumalabog sa dibdib ko. Hindi puwede. Hindi maaaring siya iyon.

Pero siya nga.

Ang mama kong akala ko’y iniwan ako, ang babaeng hinanap ko sa bawat gabi, siya pala ang nagtatag ng isang malaking grupo ng kumpanya sa ibang bansa. Bumalik siya hindi bilang isang mahina at umiiyak na ina, kundi bilang isang babaeng kayang patigilin ang buong silid sa isang tingin.

Nalaman ko ang totoo nang masakit at magulo.

Sa parehong panahon na bumalik siya, binalak ng pamilya ni papa na ipakasal ako sa isang lalaking hindi ko mahal. Anak ng isang makapangyarihang pamilya. Kapalit ng dote na milyon-milyon. Pera na makakapagbayad ng utang ni papa. Pera na makapagliligtas sa kanila.

Ako ang kapalit.

Dinala nila ako sa isang marangyang hotel. Sabi nila, simpleng handaan lang. Pero sa bawat hakbang ko sa loob ng bulwagan, ramdam ko ang kaba. Nang makita ko ang lalaking nakangiti sa akin na parang pag-aari niya na ako, doon ko naunawaan ang lahat.

Tumanggi ako.

Sa unang pagkakataon, sumigaw ako. Sinabi kong hindi ako bagay na maaaring ipagbili. Sinabi kong may karapatan akong magdesisyon para sa sarili ko. Ngunit tinawanan lang nila ako. Sinabi nilang wala akong karapatan. Sinabi nilang utang ang kapalit ng buhay ko.

Pinilit nila akong uminom ng alak kahit alam nilang hindi ako puwede. Pinagbantaan nila akong ikukulong sa silid. Pinagbantaan nila ang mama ko, kahit hindi pa nila alam kung sino talaga siya.

Hanggang sa bumukas ang pinto.

Narinig ko ang boses na matagal kong hinintay, ang boses na minsan ko nang inakalang nawala sa mundo ko. Nandoon siya, nakatayo sa harap ko, galit at matatag. Tinawag niya akong anak. At sa isang iglap, gumuho ang lahat ng pader na itinayo ko sa puso ko.

Ipinagtanggol niya ako. Hindi sa salita lang, kundi sa kapangyarihang hindi ko alam na hawak niya. Isa-isa niyang pinatahimik ang mga taong nanakit sa akin. Isa-isa niyang ipinakita kung gaano kaliit ang halaga ng pera kapag ang kalaban mo ay isang inang handang gawin ang lahat para sa anak.

Dumating ang ama ng lalaking dapat pakasalan ko. Dumating ang mga taong akala nila’y walang makakatalo sa kanila. Ngunit sa harap ng mama ko, yumuko silang lahat.

Doon ko nalaman ang buong katotohanan. Hindi niya ako iniwan dahil ayaw niya. Umalis siya dahil pinalayas siya. Dahil pinili ng pamilya ni papa ang pera at ang apo na lalaki na hindi niya maibigay noon. Iniwan niya ako dahil naniwala siyang mas magiging ligtas ako kung wala siya.

Nagkamali kami pareho.

Sa gabing iyon, umiyak ako sa dibdib niya. Hindi bilang isang chairwoman. Hindi bilang isang makapangyarihang tao. Kundi bilang isang ina na matagal kong hinanap.

Ngayon, kapag tinatanong ako kung sino ang gusto kong makasama sa buhay, malinaw na ang sagot ko. Hindi na ako ang batang nanginginig sa loob ng korte. Ako na ang taong alam ang halaga ng sarili niya.

Pinili ko ang sarili ko. At pinili kong manatili sa piling ng taong hindi kailanman sumuko sa akin, kahit akala ko’y iniwan niya ako.

Sa wakas, natutunan kong ang pamilya ay hindi kung sino ang may hawak ng papel ng kustodiya, kundi kung sino ang handang ipaglaban ka kapag buong mundo ang tumalikod sa’yo.