Sa unang tingin, aakalain mong mga ordinaryong bata lamang sila na naglalaro sa kalsada, puno ng inosenteng ngiti at walang kamuwang-muwang sa mundo. Ngunit sa likod ng mga ngiting iyon ay isang nakakakilabot na katotohanan na bumulaga sa buong bansa noong kasagsagan ng krisis sa Marawi at patuloy na nagiging banta hanggang sa kasalukuyan. Sila ang mga tinaguriang “child warriors” o mga batang mandirigma—mga musmos na sa halip na lapis at papel ang hawak, ay mga matataas na kalibre ng baril ang nakasabit sa kanilang maliliit na balikat. Ang kwento ng mga batang ito ay hindi lamang tungkol sa karahasan, kundi isang masalimuot na salamin ng kahirapan, manipulasyon, at ang pagnanakaw sa kanilang kinabukasan.

Ang proseso ng paghubog sa mga batang ito upang maging instrumento ng karahasan ay nagsisimula sa pinaka-inosenteng paraan. Ayon sa mga ulat at salaysay ng mga nakaligtas, ginagamit ng grupong Maute at ISIS ang relihiyon bilang pain. Sa mga liblib na baryo, nagtatag sila ng mga klase para sa pag-aaral ng Quran na tila ba ordinaryong madrasa. Dito, unti-unti nilang nilalason ang isipan ng mga bata, tinataniman ng galit, at pinapaniwala sa isang baluktot na ideolohiya. Ang mas nakakapanlumo, kadalasang pinupuntirya nila ay ang mga ulila o mga anak ng mga dating rebelde, dahil mas madali silang impluwensyahan gamit ang emosyon at ang pangakong paghihiganti.

Ngunit hindi lamang ideolohiya ang sandata ng mga recruiter; ang matinding kahirapan sa Mindanao ay isa ring malaking pinto na kanilang pinapasok. Isipin mo na lamang, may mga magulang na pumapayag na sumama ang kanilang anak sa mga kampo kapalit ng isang sakong bigas o buwanang sahod na umaabot sa 15,000 hanggang 50,000 piso. Para sa isang pamilyang salat na salat at walang makain, ang halagang ito ay tila hulog ng langit, kahit pa ang kapalit ay ang buhay ng kanilang anak. May mga kwento ng mga batang sumali hindi dahil gusto nilang pumatay, kundi dahil kailangan nila ng pera pampa-opera ng maysakit na kapamilya o para lang maiahon sa gutom ang kanilang pamilya. Ang mga batang ito ay nagiging “breadwinner” sa pinakamadugo at maling paraan.

Sa loob ng mga training camp na nakatago sa kagubatan ng Lanao at Butig, ang kamusmusan ay tuluyang pinapatay. Ang mga batang kasing edad ng lima o walo ay tinuturuan nang bumasag ng rifle, gumawa ng bomba, at umiwas sa mga checkpoint. Ang kanilang physical education ay hindi paglalaro ng patintero, kundi martial arts at jungle survival. Ang mas nakakapanghilakbot, bahagi ng kanilang pagsasanay ang desensitization o ang pag-alis ng takot at awa. May mga ulat na pinapapugot sila ng ulo ng mga manok o hayop bilang praktis, hanggang sa maging handa silang gawin ito sa tao. Ang pangako sa kanila? Isang paraiso at gantimpala sa kabilang buhay kung sila ay masasawi sa pakikipaglaban.

Noong sumiklab ang gulo sa Marawi, ang mga batang ito ang ginawang “human shields” at panangga sa mga sundalo. Dahil maliit at mukhang inosente, nagagamit sila bilang espiya at taga-dala ng mga bala nang hindi pinaghihinalaan. Maraming sundalo ang nagdalawang-isip na magpaputok dahil bata ang kanilang kaharap, ngunit ang mga batang ito, na puno ng galit at manipulasyon, ay hindi nag-atubiling kalabitin ang gatilyo. Ang taktikang ito ay nagdulot ng kalituhan at matinding pinsala sa tropa ng pamahalaan. Nakita sa mga footage at litrato na maging sa huling hininga ng labanan, may mga batang kasama sa mga gusali, lumalaban hanggang sa huli.

Ang epekto ng ganitong karanasan sa mga bata ay malalim at pangmatagalan. Marami sa mga nakaligtas, tulad ng isang alyas “Jalil,” ay bitbit ang trauma ng kanilang nasaksihan. Nakita niya mismo kung paano pinugutan ng ulo ang isang bihag habang naghihiyawan sa tuwa ang mga kasamahan, kabilang ang mga bata. Ang ganitong mga imahe ay bangungot na mahirap burahin. Bukod sa sikolohikal na epekto, ninakaw din ng digmaan ang kanilang edukasyon. Bumagsak ang enrollment rate sa mga apektadong lugar, at isang henerasyon ng mga kabataan ang napag-iwanan, na lalo lamang nagpapalala sa siklo ng kahirapan at kawalan ng oportunidad.

Gayunpaman, sa kabila ng dilim, may sinag ng pag-asa. Kinilala ng pamahalaan at ng international community na ang mga batang ito ay biktima at hindi mga kriminal. Sa ilalim ng Republic Act 11188, sila ay itinuturing na “Children in Situations of Armed Conflict” na nangangailangan ng proteksyon at rehabilitasyon, hindi pagkakulong. Ang mga ahensya tulad ng DSWD at mga NGO ay nagtutulungan para sa kanilang deradicalization at psychosocial healing. Tinuturuan silang mangarap muli—na ang buhay ay hindi nagtatapos sa paghawak ng baril, at may mundo pa sa labas ng digmaan na handang tumanggap sa kanila.

Ang laban kontra terorismo ay hindi natatapos sa pagkubkob sa mga kampo; ito ay nagpapatuloy sa pag-aagaw sa kaisipan ng mga kabataan mula sa impluwensya ng karahasan. Kahit noong 2025, may mga ulat pa rin ng recruitment, na nagpapatunay na hindi pa tuluyang nawawala ang banta. Kaya naman, ang hamon sa lipunan, sa gobyerno, at sa bawat Pilipino ay tiyakin na wala nang batang mapipilitang humawak ng armas kapalit ng bigas. Ang tunay na tagumpay ay kapag ang bawat bata sa Mindanao at sa buong Pilipinas ay may hawak na libro, may sapat na pagkain sa hapag, at malayang nangangarap ng payapang kinabukasan.