Sa gitna ng patuloy na imbestigasyon at mga katanungan ng bayan, isang bagong rebelasyon ang yumanig sa publiko kaugnay sa nangyaring insidente kay dating DPWH Undersecretary Catalina Cabral. Hindi na lamang ito usapin ng isang trahedya, kundi naging mitsa ng paglabas ng mas malalaking isyu na kinasasangkutan ng bilyon-bilyong pisong pondo ng bayan.

Ang Resulta ng Toxicology at ang Bigat ng Pasanin

Kamakailan ay inilabas na ang resulta ng toxicology report mula sa mga sample na nakuha sa katawan ng yumaong opisyal. Kinumpirma ng mga awtoridad na may nakitang bakas ng mga gamot na pampatulog at antidepressants sa kanyang sistema. Ayon sa mga eksperto, ang kombinasyon ng mga gamot na ito ay karaniwang iniinom ng mga taong dumaranas ng matinding anxiety, depression, o hirap sa pagtulog.

Ang impormasyong ito ay nagbibigay ng mas malinaw ngunit nakakalungkot na larawan sa huling mga araw ni Usec Cabral. Tila ba pinatutunayan nito na hindi biro ang bigat ng kanyang dinadala—isang bigat na posibleng nagmumula sa matinding pressure sa kanyang trabaho. Sa panahong iyon, mainit ang mata ng publiko at ng Senado sa mga flood control projects at mga alegasyon ng katiwalian sa DPWH. Araw-araw ay may mga bagong tanong, mga dokumentong kailangang ilabas, at mga pangalang nadadawit. Sa ganitong klase ng kapaligiran, sino nga ba ang hindi maaapektuhan?

Ngunit ang kwento ay hindi nagtatapos sa kanyang personal na pinagdaanan. Ang kanyang pagpanaw ay tila naging susi para mabuksan ang “Pandora’s Box” ng mga lihim sa loob ng ahensya.

Ang Pagsabog ng ‘DPWH Leaks’

Kasabay ng pagluluksa at paghahanap ng sagot sa nangyari kay Cabral, sunod-sunod na lumabas ang mga dokumentong tinaguriang “DPWH Leaks.” Ang mga papeles na ito ay naglantad ng isang nakakagulat na sistema sa paglalaan ng pondo sa ilalim ng 2025 National Budget.

Sa mga dokumentong ito, makikita ang hindi pantay na distribusyon ng pondo sa iba’t ibang distrito. Habang ang ibang lugar ay halos namamalimos ng proyekto, may mga distrito at kongresista na tila nanalo sa lotto dahil sa bilyon-bilyong pisong halaga ng proyektong nakalaan sa kanila. Tinatawag na ngayong “Billion Peso Club” ang mga mambabatas na ito na kinabibilangan ng mga beteranong politiko at matataas na opisyal.

Ang tanong ng marami: Paano nangyari ito? Paano nakalusot ang ganito kalalaking halaga na nakatambak sa iilang lugar lamang?

Ang ‘Wish List’ System

Dito pumasok ang matapang na pahayag ng isang whistleblower na si Roberto Bernardo, isang dating opisyal ng ahensya. Sa kanyang sinumpaang salaysay, ibinunyag niya ang “kalakaran” sa paggawa ng budget. Ayon sa kanya, ang mga proyekto ay hindi laging base sa masusing pag-aaral o pangangailangan ng komunidad. Sa halip, nagsisimula ang proseso sa pamamagitan ng pangongolekta ng “wish list” mula sa mga makapangyarihang politiko.

Sa consultation stage pa lamang, may mga direktang utos na umano mula sa itaas na isama ang mga request ng mga kongresista sa pambansang budget. Ang resulta? Ang budget ng bayan ay nagiging listahan ng mga pabor para sa mga alyado, sa halip na solusyon sa problema ng bansa. Kahit mukhang legal ang mga dokumento dahil dumaan sa proseso, ang katotohanan ay “niluto” na ito bago pa man isalang sa deliberasyon.

Ang Hamon ni Rep. Leviste

Mas lalo pang uminit ang usapin nang maglabas si Batangas Representative Leandro Leviste ng karagdagang mga dokumento na diumano’y nanggaling mismo kay Usec Cabral. Ipinakita nito ang detalyadong breakdown ng budget ng DPWH kada rehiyon mula 2023 hanggang sa panukalang budget para sa 2026.

Sa kanyang pagsusuri, ipinaliwanag ni Leviste na ang kabuuang pondo na pinag-uusapan ay umaabot sa trilyon. Kung susumahin, ang halagang ito ay katumbas ng mahigit sandaang libong piso para sa bawat pamilyang Pilipino. Ngunit sa halip na maramdaman ito ng taong bayan sa pamamagitan ng maayos na serbisyo at imprastraktura, tila naglalaho ito o napupunta sa mga proyektong pinapaboran ng iilan.

Ang mga dokumentong ito ay nagsisilbing ebidensya ng pattern ng favoritism. May mga rehiyon na sadyang binubuhusan ng pondo habang ang iba ay pinababayaan. Ito ay direktang hamon sa kasalukuyang pamunuan na ipaliwanag kung bakit ganito ang naging hatian ng pera ng bayan.

Panawagan para sa Katotohanan

Ang mga rebelasyong ito ay hindi dapat ituring na simpleng away-politika lamang. Ito ay usapin ng bawat pisong ibinabayad natin bilang buwis. Ang nangyari kay Usec Cabral ay isang malungkot na paalala na sa likod ng mga numero at dokumento, may mga totoong tao na naaapektuhan at may sistema na kailangang baguhin.

Ngayong nasa publiko na ang mga datos, nasa kamay na ng taong bayan ang pagbabantay. Hindi sapat na magulat lang tayo sa resulta ng toxicology report o sa laki ng mga pondong nawawala. Ang kailangan ay patuloy na pagtatanong at paghingi ng pananagutan.

Sino ang tunay na nakikinabang sa bilyon-bilyong pisong proyektong ito? At hanggang kailan natin hahayaan na maging “wish list” ng mga politiko ang kaban ng bayan? Ang laban para sa katotohanan ay nagsisimula pa lamang.