Nagulantang ang publiko nang lumutang ang balitang may kakaibang nangyari matapos ang pagkamatay ni Yus Cabral, isang mataas na opisyal na matagal nang inuugnay sa proseso ng pag-apruba ng malalaking proyekto sa Department of Public Works and Highways (DPWH). Mula sa mga ulat ng umano’y aksidenteng pagkahulog sa isang bangin sa Tuba, Benguet, hanggang sa mas kontrobersyal na alegasyon na nawawala ang kanyang bangkay, unti-unting naging sentro ng pambansang usapan ang isang tanong: ano ba talaga ang nangyari kay Cabral, at bakit tila napakaraming sensitibong interes ang nadadamay?

Sa isang pahayag na ipinakalat online, inihayag na may utos umano mula sa pinakamataas na antas ng pamahalaan upang siyasatin ang ulat na may kumuha o naglipat sa katawan ni Cabral mula sa pinaghimlayan nito. Bagamat wala pang opisyal na kumpirmasyon sa lahat ng detalye, mabilis na umusbong ang mga hinala at espekulasyon. Para sa ilan, ang balita ay tila eksena mula sa pelikula; para sa iba, isa itong nakakabahalang indikasyon ng lalim ng impluwensiyang nakapaloob sa mundo ng malalaking proyekto at pondo ng bayan.

Kilala si Yus Cabral bilang isang teknokrat na may mataas na kredensyal. Isa siyang inhinyero na may doctoral degree at matagal na nagsilbi sa larangan ng pagpaplano. Ayon sa mga nakakakilala sa kanya, hindi siya ang tipo ng opisyal na mahilig sa eksena o kapangyarihan, ngunit hindi rin maikakaila na napakalaki ng papel na ginagampanan ng kanyang tanggapan. Sa loob ng maraming taon, halos lahat ng malalaking kahilingan sa badyet—mula sa mga kongresista at senador hanggang sa mga proyektong may basbas ng Malacañang—ay dumaraan sa kanyang mesa.

Dahil dito, nabuo ang paniniwala na hawak ni Cabral ang isang uri ng “master list”: talaan ng mga proyektong ipinasok sa pambansang badyet, kasama ang mga pangalan ng mga proponent at ang eksaktong halaga ng pondo. Totoo man o hindi ang lawak ng listahang ito, malinaw na isa siya sa iilang tao na may kabuuang tanaw sa galaw ng bilyon-bilyong pisong pondo para sa imprastraktura. At dito nagsisimula ang mas mabibigat na tanong.

Ang opisyal na salaysay tungkol sa kanyang pagkamatay ay nagsasabing nagpunta siya sa isang lugar sa Benguet upang magpahinga at “huminga ng malinis na hangin,” bago umano’y mahulog sa bangin. Ngunit para sa mga kritiko, maraming detalye ang hindi malinaw. May mga nagbanggit ng kanyang takot sa matataas na lugar, habang ang iba naman ay nagtatanong kung bakit tila mabilis na isinara ang usapin bilang aksidente. Sa gitna ng mga agam-agam na ito, lalo pang umingay ang balita nang may mga alegasyon na ang kanyang bangkay ay hindi na matagpuan sa orihinal na lugar.

Kasabay nito, muling nabuhay ang diskusyon tungkol sa tinatawag ng ilan na “ghost projects” at “substandard projects”—mga proyektong may malaking pondo ngunit kulang o halos walang aktwal na resulta sa komunidad. Ayon sa ilang dating opisyal at mambabatas, ang ganitong sistema ay matagal nang problema: ang mga pulitiko ang nagiging proponent ng proyekto, ang mga kontratista ang nagsasagawa, at sa pagitan nila ay may mga porsiyentong umano’y napupunta sa kung kani-kaninong bulsa. Sa ganitong setup, mahalaga ang papel ng mga planner at aprubador, dahil sila ang may huling salita kung aling proyekto ang papasok sa badyet.

Sa mga lumabas na pahayag online, may binanggit pang umano’y malalaking “insertions” sa pambansang badyet sa mga nakaraang taon—mga halagang umaabot sa daan-daang bilyong piso na idinagdag sa huling yugto ng proseso. Hindi malinaw kung sino-sino ang sangkot o kung alin sa mga proyektong ito ang lehitimo, ngunit ang punto ng mga nagsasalita ay iisa: kakaunti lamang ang may kumpletong kaalaman tungkol sa mga detalyeng ito, at si Cabral ay isa sa kanila.

Dahil sa kanyang biglaang pagpanaw, lumalakas ang pangamba na maraming impormasyon ang maaaring tuluyang manatiling lihim. May mga nagsasabing kung nabuhay pa si Cabral, maaari sana siyang magsilbing mahalagang saksi sa anumang imbestigasyon tungkol sa katiwalian sa imprastraktura. Sa halip, ang kanyang pagkawala—kasama ang umano’y pagkawala ng kanyang bangkay—ay nagbukas ng mas malalim na sugat sa tiwala ng publiko.

Mahalagang bigyang-diin na sa ngayon, marami sa mga paratang at hinala ay nananatiling alegasyon. Walang pinal na desisyon ang mga awtoridad, at wala pang napatutunayang koneksyon sa pagitan ng pagkamatay ni Cabral at ng sinumang opisyal o grupo. Gayunpaman, ang paraan ng pag-usbong ng mga balita at ang dami ng detalye na hindi pa nasasagot ay sapat upang magdulot ng pagkabahala.

Para sa karaniwang mamamayan, ang usaping ito ay higit pa sa isang misteryosong insidente. Isa itong salamin ng mas malawak na problema ng transparency at pananagutan sa pamahalaan. Kapag ang isang mahalagang opisyal na may hawak ng sensitibong impormasyon ay biglang pumanaw sa hindi malinaw na kalagayan, natural lamang na magtanong ang publiko. Hindi ito usapin ng paninisi, kundi ng karapatang malaman ang katotohanan.

May mga nananawagan ngayon ng isang masusing, independiyenteng imbestigasyon—hindi lamang sa sanhi ng pagkamatay ni Cabral, kundi pati na rin sa mga proyektong kanyang hinawakan at inaprubahan sa mga nakaraang taon. Para sa kanila, ito ang tanging paraan upang maibalik ang tiwala at maputol ang siklo ng espekulasyon. Sa kabilang banda, may mga nagsasabing dapat mag-ingat sa pagpapakalat ng hindi beripikadong impormasyon na maaaring magdulot ng mas malaking kaguluhan.

Sa gitna ng lahat ng ito, nananatiling tahimik ang ilang institusyon na inaasahang magbibigay-linaw. Ang katahimikang ito, para sa marami, ay mas nakakabahala kaysa sa mga paratang mismo. Sa isang bansa kung saan paulit-ulit nang nasusubok ang pananampalataya ng taumbayan sa sistema, bawat hindi nasasagot na tanong ay nagiging dagdag na pasanin.

Ang kuwento ni Yus Cabral ay hindi lamang kuwento ng isang tao. Isa itong paalala kung gaano kahalaga ang mga mekanismo ng pananagutan, lalo na sa mga sektor na humahawak ng napakalaking pondo ng bayan. Kung may mga maling nagawa, dapat itong ilantad. Kung walang mali, dapat itong patunayan sa pamamagitan ng malinaw at bukas na proseso.

Habang patuloy ang imbestigasyon at diskusyon, isang bagay ang malinaw: hindi pa tapos ang kuwentong ito. Hangga’t hindi nalalaman ang buong katotohanan sa likod ng pagkamatay ni Cabral at ng mga alegasyong kaugnay nito, mananatiling bukas ang sugat sa kamalayan ng publiko. At sa bawat araw na lumilipas na walang malinaw na sagot, lalo lamang lalalim ang tanong—sino ang tunay na makikinabang sa katahimikan?