Tatlong buwan na ang nakalipas nang magsalita si dating Senador Panfilo “Ping” Lacson tungkol sa umano’y napakalaking singit sa pambansang badyet. Noon, marami ang nagtaas ng kilay. Masyado raw malaki ang halagang binabanggit. Masyado raw seryoso ang paratang. Para sa iba, tila isa lang itong babala na lilipas din gaya ng maraming nauna. Ngunit ngayon, sa paglabas ng tinaguriang DPWH Leaks, muling bumabalik ang tanong: paano kung totoo ang sinabi niya noon?

Sa mga nagdaang araw, kumalat ang mga dokumentong naglalaman umano ng listahan ng mga proyektong ipinasok sa 2025 National Expenditure Program. Hindi raw ito simpleng listahan ng imprastraktura, kundi isang mapa ng impluwensya—kung saan makikita kung sinu-sino ang nag-request, ilang proyekto ang ipinasok, at anong uri ng mga proyekto ang binigyang-priyoridad. Ang mas nakakagulat, ayon sa mga ulat, halos walang senador ang hindi kasama. “No senator left behind,” ika nga ng ilang nagbabantay sa isyu.

Para sa mga pamilyang nasalanta ng baha, ang balitang ito ay mas masakit tanggapin. Habang may mga komunidad na patuloy na nilulubog ng tubig tuwing may malakas na ulan, may mga proyektong flood control na tila umiiral lamang sa papel. Dito naging mabigat ang naging pahayag ng Pangulo sa kanyang talumpati—isang direktang panawagan ng hiya sa harap ng sambayanang Pilipino. Hindi ito karaniwang banat ng isang lider; ito ay galit na may kasamang panawagan ng konsensya.

Ayon sa naunang pahayag ni Lacson, umabot umano sa daan-daang bilyong piso ang kabuuang halaga ng mga isiningit na proyekto sa 2025 budget. Kung ikukumpara, mas malaki raw ito kaysa sa dating pork barrel na idineklarang labag sa Konstitusyon. Ang mas mabigat, ang mga insertions na ito ay inilagay umano bilang “for later release,” isang terminong nagdulot ng mas maraming tanong kaysa sagot. Para sa kanya, malinaw na may sistemang gumagana sa likod—isang sistemang matagal nang hindi nakikita ng publiko.

Noong una niyang ibinahagi ang impormasyong ito kay Senate leadership, kakaunti ang naniwala. Paano nga ba magiging posible na halos lahat ay may kanya-kanyang bahagi? Ngunit sa paglabas ng mga sworn statements mula sa ilang opisyal ng DPWH, unti-unting nabubuo ang larawan ng tinatawag na “designated proponents” system. Sa ilalim umano nito, ang mga mambabatas ang nagmumungkahi ng mga proyektong nais nilang maisama sa badyet, kapalit ng nakatakdang alokasyon—isang gawain na dapat sana’y eksklusibo sa mga teknikal na ahensya ng pamahalaan.

Kung totoo ang mga dokumentong kumakalat, malinaw na ang National Expenditure Program ay hindi lamang naging plano ng pamahalaan, kundi naging listahan ng mga pabor. Ang papel ng mga opisyal na dapat ay naglilingkod bilang tagapagpatupad ay nauwi umano sa pagiging tagapamagitan sa pagitan ng mga pulitiko at ng pondo ng bayan. Sa ganitong sitwasyon, nagiging malabo kung nasaan ang linya sa pagitan ng serbisyong publiko at pansariling interes.

Isa sa mga pangalan na lumitaw sa mga ulat ay ang sinasabing “architect” ng sistema—isang opisyal na umano’y nakikipag-ugnayan sa mga mambabatas upang ipaalam kung magkano ang maaari nilang ilaan at kung anong mga titulo ng proyekto ang nais ipasok. Bagama’t may mga itinatanggi at wala pang pinal na desisyon ang korte, hindi maikakaila ang bigat ng implikasyon. Kung may ganitong mekanismo, nangangahulugan itong matagal nang umiiral ang isang tahimik ngunit organisadong paraan ng paghubog sa badyet.

Habang lumalalim ang imbestigasyon, isa-isang binabanggit sa media ang dami ng proyektong umano’y inirequest ng ilang mambabatas—mula sa iilan hanggang sa dose-dosenang proyekto. Hindi mahalaga kung kritiko o kaalyado, tahimik o maingay; ayon sa listahan, may kanya-kanyang bahagi ang marami. Para sa publiko, hindi ito usapin ng pangalanan lamang, kundi ng prinsipyo: bakit ang mga proyektong dapat sana’y nakabatay sa pangangailangan ay nagiging produkto ng negosasyon?

Ang flood control projects ang pinakamasakit na bahagi ng usapin. Sa tuwing may bagyo, bumabalik ang parehong eksena—mga bahay na lubog sa baha, mga pamilyang lumikas, mga batang nawalan ng ligtas na matutuluyan. Kapag nalaman ng mga ito na may bilyon-bilyong pisong inilaan ngunit hindi ramdam sa lupa, natural lamang ang galit at pagkadismaya. Dito nagiging makahulugan ang panawagan ng Pangulo: ang hiya ay hindi lamang personal na damdamin, kundi sukatan ng pananagutan.

May mga nananawagan ngayon ng mas malalim na pagsisiyasat. Hindi raw sapat ang paliwanag o press statement. Kailangan ang malinaw na audit, bukas na pagdinig, at konkretong aksyon. Para sa iba, ito na ang pagkakataon upang itama ang matagal nang sistemang kinaiinisan ng publiko ngunit bihirang mabuwag. Para naman sa mga nag-aalala sa political fallout, ito ay isang delikadong sandali na maaaring magbukas ng sugat sa loob ng institusyon.

Sa kabila ng ingay, may katahimikan ding bumabalot sa Senado. Ang mga dating palaban sa isyu ng korapsyon ay tila nag-iingat sa bawat salita. Ang mga sanay magpahayag ay mas pinipiling manahimik. Para sa mga nagmamasid, ang katahimikang ito ang mas nakabibinging ebidensya ng bigat ng isyu. Kapag ang usapan ay umabot na sa mismong istruktura ng badyet, wala nang ligtas na espasyo.

Mahalagang tandaan na ang lahat ng ito ay nananatiling alegasyon hangga’t hindi napapatunayan. Ang due process ay hindi dapat isantabi. Ngunit kasabay nito, ang pananagutan ay hindi rin dapat ipagpaliban. Ang badyet ay hindi personal na ari-arian ng sinuman; ito ay salapi ng bayan, na dapat gamitin para sa kapakanan ng nakararami.

Tatlong buwan ang nakalipas nang magbabala si Lacson. Noon, tila malayo at imposible ang sinasabi niya. Ngayon, sa harap ng mga dokumentong lumilitaw at mga tanong na hindi masagot, bumabalik ang kanyang babala na may mas mabigat na tunog. Ang tanong ngayon ay hindi na kung sino ang nagsabi, kundi kung ano ang gagawin ng bansa sa katotohanang maaaring unti-unti nang lumalantad.

Sa huli, ang isyung ito ay hindi lamang tungkol sa badyet ng 2025. Ito ay tungkol sa kung anong uri ng pamahalaan ang nais nating itayo, at kung hanggang saan ang ating tolerance sa sistemang matagal nang tinatawag na “normal.” Sa panahong ang bawat piso ay mahalaga, ang katahimikan ay hindi na opsyon. Ang bayan ay naghihintay—ng sagot, ng aksyon, at ng tunay na pagbabago.