“Tatlong daang eksperto ang sumuko sa makinang ito. Pero sa araw na iyon, ako ang nakakita ng katotohanang matagal nilang binalewala.”

Sa gitna ng pinakamalaking industrial zone sa bansa, nakatayo ang Industrial Corporation. Isang pangalan na kinatatakutan at hinahangaan. Kapag binanggit ito, ang naiisip ng karamihan ay pera, kapangyarihan at teknolohiyang halos hindi na maabot ng karaniwang tao. Ngunit sa araw na iyon, tahimik ang buong planta. Nakakabinging katahimikan. Walang ugong ng makina. Walang galaw ng conveyor. Walang ilaw ng produksyon.

Ako ang nakatayo sa harap ng control room. Ako si Elmer, tatlumpu’t walong taong gulang, ang pinakabatang plant director sa kasaysayan ng kumpanya. Kilala ako bilang strikto. Bilang matalino. Bilang taong laging may sagot. Pero sa araw na iyon, kitang-kita sa mukha ko ang pagod at pagkatalo.

Tatlong buwan nang patay ang automated production core. Ang pusong bumubuhay sa buong kumpanya. Isang higanteng makina na kapag huminto, titigil ang lahat. Walang babala. Walang malinaw na error code. Walang pisikal na sira. Parang bigla na lang itong nagpasya na ayaw na niyang gumana.

Araw-araw, milyon ang nawawala sa amin. Araw-araw, mas umiigting ang tensyon. Sa loob ng control room, naroon ang pinakamahusay na mga engineer mula sa iba’t ibang panig ng mundo. May galing Germany, Japan, Korea, Amerika. Mga pangalan na hinahabol ng industriya. Mga utak na binabayaran ng milyon.

Pero sa harap ng makina, pare-pareho silang walang sagot.

Napaupo ang ilan. May napahawak sa ulo. May tahimik na umiling. Hindi dahil tamad sila. Kundi dahil wala na talaga silang makita.

“Ulitin niyo lahat ng test,” mariin kong utos. “Ayokong may kahit isang detalye na makaligtaan.”

Sumunod sila. Muling umikot ang diagnostics. Muling sinuri ang bawat linya ng code. Muling pinalitan ang mga bahagi. Lumipas ang oras. Walang nangyari.

“Sir,” maingat na sabi ng Amerikanong engineer. “We have exhausted all possible solutions.”

Parang binuhusan ng malamig na tubig ang buong silid.

“Anong ibig mong sabihin exhausted?” tanong ko kahit alam ko na ang sagot.

“Wala na po kaming magagawa.”

Isa-isang nagligpit ang mga engineer. May mga nakayuko. May mga tahimik na umalis. Bitbit nila ang kabiguang hindi kayang ayusin ng talino at titulo.

Lumabas ako ng gusali. Malakas ang hangin. Mainit ang araw. Pero mas mainit ang bigat sa dibdib ko. Kapag tuluyang nagsara ang planta, ako ang unang tatamaan. Hindi lang ang posisyon ko. Kundi ang mga buhay na nakaasa sa akin.

Sa gilid ng bakod, may isang matandang lalaki na nakaupo sa lumang bangko. May tungkod. Pilay ang isang paa. Gusgusin ang damit. Tahimik lang na nakamasid sa planta.

Si Mang Rodel.

Matagal na siyang nakikita sa paligid. Minsan nagwawalis. Minsan nagbabantay ng gate kapag may kulang. Minsan, nakaupo lang. Walang pumapansin. Para sa lahat, isa lang siyang palaboy.

Tumayo siya nang makita ako, kahit halatang hirap.

“Anak,” mahinahong tanong niya. “Mabigat yata ang problema mo.”

Napalingon ako at sinipat siya mula ulo hanggang paa.

“May inaasikaso akong seryosong bagay,” malamig kong sagot. “Pasensya na.”

Ngumiti lang siya. Hindi napikon. Hindi nasaktan.

“Sira ba ang makina?” tanong niya.

Napabuntong-hininga ako. Pagod na rin akong magkunwari. “Oo. Kahit anong gawin, ayaw umandar. Tatlong daang engineer na ang tumingin. Wala pa rin.”

Tumango siya, parang nag-iisip.

“Kung gano’n,” sabi niya. “Basic lang ‘yan.”

Nanlaki ang mata ko.

“Basic?” iritado kong tanong. “Alam mo ba kung anong klaseng makina ‘yon?”

Hindi siya agad sumagot. Tumingin lang siya sa gusali, sa mga tsimenea, sa control room.

“Kung papayag ka,” kalmado niyang sabi. “Ako na ang bahala.”

Napatawa ako. Hindi dahil nakakatawa. Kundi dahil ubos na ang pag-asa ko.

“Kung gusto mong subukan,” sagot ko. “Bahala ka. Wala na rin naman akong ibang magagawa.”

Hindi ko alam na ang gusgusing matandang pilay na kausap ko ang isa sa mga taong bumuo ng makinang sinukuan ng lahat.

Pagpasok namin sa planta, napalingon ang mga empleyado. May huminto sa paglalakad. May napakunot ng noo. May pabulong na nagtatanong kung sino ang kasama ko.

Sa control room, nandoon pa ang ilan sa mga engineer. Parang umaasa pa rin sa isang milagro.

“Sir Elmer, who is this?” tanong ng German.

Saglit akong nag-atubili. “Isang susubok tumingin sa makina.”

Nagkatinginan sila. May ngisi. May umiling.

Lumapit si Mang Rodel sa monitor. Pinagmasdan ang mga graph at logs. Hindi siya nagtanong. Hindi humingi ng paliwanag. Tahimik lang.

May bumulong na Korean. “He doesn’t even know what he’s looking at.”

Pero may isang taong hindi tumawa. Si Empoy. Isang junior technician. Tahimik lang siya sa gilid, hawak ang tablet. Napansin niyang hindi ligaw ang tingin ng matanda. Parang kabisado.

“Pwede ba akong lumapit sa core?” tanong ni Mang Rodel.

Napatingin silang lahat sa akin.

“Payagan niyo na,” sabi ko. “Wala na tayong choice.”

Bumukas ang pinto papunta sa production floor. Bumulaga ang dambuhalang makina. Bakal, kable, ilaw. Parang halimaw na natutulog.

Huminto si Mang Rodel ilang metro mula rito. Pinakinggan ang katahimikan.

“Hindi siya patay,” bulong niya. “Pinipigilan lang.”

Nagtaka ang mga engineer.

Lumapit siya at marahang inaplos ang metal casing. Parang kinakausap ang isang matagal nang kaibigan.

Lumipas ang ilang minuto. Walang nagsalita.

“Sir, we’re wasting time,” sabi ng American.

Bumaling si Mang Rodel sa isang maliit na panel na halos walang pumapansin.

“Bakit niyo pinalitan ‘to?” tanong niya.

“Diagnostics showed failure,” sagot ng Japanese.

Umiling ang matanda. “Hindi siya sira. Safety lock lang ‘yan.”

May tumawa.

Pero biglang nagsalita si Empoy. “Sir, pakinggan muna natin siya.”

Unti-unting nawala ang mga ngiti.

May nakita raw siyang override signal. Isang kandado na nilagay para hindi basta umandar ang makina kapag may nagbago sa sistema.

“That code shouldn’t exist,” seryosong sabi ng Korean.

Ngumiti si Mang Rodel, hindi mayabang kundi malungkot. “Hindi niyo kasi kilala ang gumawa.”

Humingi siya ng simpleng wrench. Inabot ni Empoy.

Habang gumagalaw ang matanda, walang umimik. Sa unang pagkakataon, nagsimulang umandar ang paggalang kahit hindi pa umaandar ang makina.

Ibinukas niya ang isang panel. May mga kable na wala sa opisyal na diagram.

“Because we added it,” sabi niya.

“Ka kami?” tanong ko, nanlalamig.

“Dalawampu’t limang taon na ang nakalipas,” sagot niya. “Kami ang gumawa.”

Doon ko naramdaman ang bigat ng pagkakamali ko.

May dahilan ang safety lock. May nagtangkang baguhin ang core logic para sa sariling kita. Kapag basta tinanggal, masisira ang lahat.

Unti-unting ibinalik ni Mang Rodel ang orihinal na sequence. Isang turn. Dalawa. Tatlo.

Umilaw ang indicator.

Umugong ang makina. Hindi pa tuloy-tuloy, pero may buhay na.

Nang tuluyang umandar, parang muling tumibok ang puso ng planta. Conveyor belts. Robotic arms. Tunog ng produksyon.

May napaupo. May napaluha. Tatlong buwang takot, natapos sa loob ng isang oras.

Pero hindi doon natapos ang lahat.

Lumabas ang huling log. Isang pangalan. Ang vice president na nag-utos ng sabotahe.

Tinanggal siya. Kinasuhan. Inalis sa industriya.

Kinabukasan, ipinakilala ko si Mang Rodel sa buong kumpanya. Inalok ng posisyon at milyon.

Ngumiti lang siya. “Hindi ko kailangan ng titulo. Ang gusto ko, igalang niyo ang kaalaman kahit kanino pa manggaling.”

Simula noon, nagbago ang lahat.

At ako, natutunan ko ang pinakamahalagang aral sa buhay ko.

Hindi lahat ng mahalaga ay maingay. Hindi lahat ng matalino ay nakasuot ng suit. At minsan, ang solusyon ay hawak ng taong matagal mong binalewala.