Ang itim na screen ng cellphone ay tila isang salamin ng kaluluwa ni Elena. Isang pindot. Isang desisyon. “Block this contact.” Sa isang iglap, naglaho ang pangalan ng kanyang ama—si Mang Isco—mula sa kanyang digital na mundo. Ngunit ang hindi niya alam, hindi mabubura ng kahit anong teknolohiya ang dugong nananalaytay sa kanyang mga ugat.

Ang lamat sa sementeryo
Nakatayo si Elena sa ilalim ng dambuhalang puno ng akasya, ang init ng semento ay tumatagos sa kanyang mamahaling sapatos. Kasama niya ang mga Velasco, ang pinakamalaking kliyente ng kanyang kumpanya. Ang lahat ay dapat perpekto. Ang kanyang itim na bestida ay walang gusot, ang kanyang mukha ay isang maskara ng pormal na pighati.

Ngunit biglang nayanig ang kanyang mundo.

Mula sa malayo, lilitaw ang isang anino. Isang matandang lalaki na suot ang barong na kulay gatas na sa kalumaan. Ang mga tsinelas nito ay gastado, ang balat ay sunog sa sikat ng araw. Hawak nito ang kamay ng isang batang madungis ang laylayan ng rosas na damit.

“Lola!” sigaw ni Maya, ang limang taong gulang na apo, habang tumatakbo patungo sa puntod ng ina ni Elena.

Naramdaman ni Elena ang titig ni Mrs. Velasco. Hindi ito titig ng pakikiramay. Ito ay titig ng awa. Isang titig na nagsasabing, “Dito ka lang pala galing.”

“Tingnan niyo si Tatay,” bulong ni Elena sa kanyang mga kapatid na sina Ramon at Luis. Ang kanyang boses ay puno ng lason. “Bakit kailangan niya tayong ipahiya nang ganito?”

“Hayaan mo na, Elena,” sagot ni Luis, ang bunso, ngunit hindi siya makatingin sa ama.

“Hayaan?” bulyaw ni Ramon sa mahinang tono. “Nakita mo ba ang tingin nila? Mukha tayong mga pulubi!”

Noong gabing iyon, matapos ang libing, iniwan nila ang matanda. Walang paalam. Walang lingon. Ang tanging bitbit nila ay ang kahihiyan na pilit nilang itinatago sa ilalim ng kanilang mga titulong nakuha sa Maynila.

Ang hagupit ng apoy
Isang taon ang lumipas. Ang katahimikan sa pagitan ng magkakapatid at ng kanilang ama ay tila isang pader na gawa sa bakal. Para kay Mang Isco, ang bawat araw ay isang pakikibaka sa pangungulila. Hawak niya ang kanyang lumang cellphone, pipindutin ang numero ng kanyang mga anak, ngunit lagi lang itong sinasagot ng malamig na boses: “The subscriber cannot be reached.”

“Lolo, kailan po babalik sina Tita Elena?” tanong ni Maya habang naglalaro ng mga ligaw na bulaklak.

Hinaplos ni Mang Isco ang buhok ng apo. “Malayo na ang narating nila, apo. Minsan, kapag masyado nang malayo ang narating ng tao, mahirap na ang lumingon.” [08:04]

Ngunit ang tadhana ay may paraan upang pilitin ang isang tao na lumingon.

Isang gabi, ang katahimikan ng nayon ay binasag ng galit na alulong ng apoy. Isang kumpanya ng lupa, ang Sandoval Holdings, ang gustong kumuha sa kanilang lupain—ang lupang ipinaglaban ng yumaong asawa ni Mang Isco na si Althea. Dahil sa pagtanggi ng matanda, isang babala ang ibinigay sa kanila.

“Lolo! Usok!” sigaw ni Maya. [21:06]

Nagising si Mang Isco sa gitna ng impyerno. Ang dingding na kawayan ay nilalamon na ng apoy. Binuhat niya ang apo, itinakip ang basang tuwalya sa mukha nito, at sumugod sa labas. Sa labas ng nasusunog nilang tahanan, napaluhod ang matanda. Ang uling ay humalo sa kanyang luha. Ang lahat ng alaala ni Althea—ang mga basket, ang mga litrato—ay nagiging abo sa harap ng kanyang mga mata.

Ang tawag ng dugo
Sa Maynila, nasa gitna ng trapiko si Elena. Mainit ang ulo, pagod sa trabaho. Binuksan niya ang radyo upang maibsan ang inis.

“Isang sunog ang naganap sa isang liblib na nayon… kinilalang si Mang Isco ang biktima…”

Tumigil ang tibok ng puso ni Elena. Nang marinig niya ang boses ng kanyang ama sa isang panayam sa radyo—isang boses na nanginginig sa takot para sa kaligtasan ng apo—gumuho ang lahat ng pader na itinayo niya. [25:16]

“Patawad…” bulong niya sa sarili habang humahagulgol sa loob ng kanyang mamahaling sasakyan.

Tinawagan niya si Ramon. “Kuya… si Tatay.”

Hindi na kailangan ng maraming salita. Ang tatlong sasakyan ay sabay-sabay na humaharurot pabalik sa probinsya. Hindi bilang mga matatagumpay na negosyante, kundi bilang mga anak na nawawala.

Ang pagtutuos
Nang makarating sila sa nayon, ang amoy ng usok ay nanunuot pa rin. Nakita nila ang kanilang ama, nakaupo sa isang lumang bangko sa ilalim ng puno ng mangga. Tila tumanda ito ng sampung taon.

Si Elena ang unang lumapit. Lumuhod siya sa putikan, sa harap ng kanyang amang itinakuwil niya.

“Tay, patawad,” basag ang boses niya. “Patawarin niyo po ako sa kahihiyan ko.” [31:36]

Hinawakan ni Mang Isco ang kanyang balikat. “Nakatayo pa naman ang bahay,” mahina niyang sabi. “Umuwi na kayo.” [32:06]

Ngunit hindi pa tapos ang laban. Natuklasan ni Ramon na siya mismo ang hindi sinasadyang nagdala ng panganib. Sa kanyang ambisyon sa Maynila, naikwento niya ang potensyal ng kanilang lupa kay Ricardo Sandoval—ang kaaway ng kanilang ina 30 taon na ang nakalipas.

“Hindi ako papayag na may manakit sa inyo, Tay,” mariing sabi ni Ramon. Ang kanyang mga kamay na sanay sa paghawak ng ballpen ay nakakuyom na ngayon sa galit. [32:34]

Ginamit ni Elena ang kanyang galing sa media. Hindi siya sumulat ng press release. Sumulat siya mula sa puso. Ipinakita niya sa mundo ang tunay na mukha ng Sandoval Holdings at ang kabayanihan ng kanyang ina at ama. Sa araw ng paglilitis sa munisipyo, hindi sila nag-iisa. Ang buong nayon—ang mga magsasaka, ang mga nanay, ang mga mangingisda—ay tumayo sa likod ni Mang Isco.

“Ang gubat na ito ay buhay ng nayon namin,” sigaw ni Kapitan Berto. “At si Isco ang puso nito.” [50:33]

Isang bagong simula
Anim na buwan ang lumipas. Ang itim na marka ng sunog sa kanilang bahay ay napalitan na ng mga bagong tabla ng kahoy. Mas matibay. Mas matatag.

Nakaupo sila sa beranda. Si Ramon ay gumagawa ng bagong upuan para kay Maya. Si Luis ay nag-aaral maglala ng basket mula sa kanyang ama. At si Elena? Hawak niya ang kanyang cellphone.

Ipinakita niya sa kanyang ama ang screen. Wala na ang salitang “Blocked.” Ang nakasulat na lang ay dalawang salita na nagbibigay ng pinakamalaking dangal sa kanya: “TATAY.” [54:37]

“Tandaan mo, apo,” bulong ni Mang Isco kay Maya habang pinapanood ang kanyang mga anak na nagtatawanan. “Ang pinakamayamang tao ay hindi ang may pinakamalawak na lupa, kundi ang may pamilyang marunong umuwi.” [55:47]

Ang tawa ni Maya ay humalo sa huni ng mga kuliglig, isang perpektong musika na nagpapatunay na sa dulo ng bawat apoy, may bagong buhay na sumisibol.