“Sa araw na bumalik ang lalaking sumira sa pangarap ko, doon ko naintindihan na ang kahirapan pala ay hindi lang tunog ng walis sa semento kundi yabag ng mga taong handang yurakan ka kapag mahina ka.”

Kung may tunog ang kahirapan para sa akin, iyon ang tunog ng walis tingting na dumadampi sa basang semento tuwing madaling araw. Paulit ulit, gasgas na, pero kailanman ay hindi naging magaan. Ako si Lira Valdez, isang street sweeper sa business district, at bawat hampas ng walis ko sa kalsada ay parang bilang ng mga araw na pilit kong binubuhay ang sarili at ang inang unti unti nang hinihingan ng hininga.

Bago pa man magising ang lungsod, gising na ako. Suot ko ang kupas na orange na uniporme, may bahid ng mantsa na ayaw nang matanggal. Ang sumbrero ko niluma na ng araw at ulan. Sa bulsa ko, lagi kong dala ang rosaryo. Hindi dahil banal ako, kundi dahil iyon na lang ang pakiramdam kong may hawak ako kapag parang madulas ang mundo.

Bilisan mo diyan, Lira. Dumadami na naman ang kotse. Sigaw ni Ma’am Tes, ang supervisor naming laging may hawak na clipboard at mukhang pagod na sa mundo. Tumango lang ako. Opo, ma’am. Hindi ako tumitingin sa mata niya. Hindi dahil bastos ako, kundi dahil kapag tumingin ako, baka makita nila ang pagod na pilit kong tinatago.

Sa kanto, naroon si Mang Pilo. Ang taho vendor na parang orasan ng umaga. Kapag narinig mo ang sigaw niyang taho, alam mong gumagalaw na ang buhay. Uy hija, kain ka muna. Libre na. Mukha kang hindi pa naghahapunan kagabi. Ngumiti ako pero may kirot. Hindi ko sinabi na tubig at tinapay lang ang hapunan namin ni Mama kagabi.

Tinanggap ko ang baso. Mainit ang taho. Sa sandaling iyon, naramdaman kong tao pa rin pala ako. Hindi lang walis. Hindi lang anino sa kalsada. Salamat po, Mang Pilo. Bayaran ko rin po pag may extra. Bayaran mo na lang ng ngiti. At huwag mong kalimutan, hindi ka nag iisa. Gusto kong maniwala. Pero ang totoo, matagal ko nang alam kung gaano ka nag iisa kapag mahirap ka.

Pagkatapos ng trabaho, umuwi ako sa barung barong naming amoy yero at usok. Nandoon si Mama, si Aling Nena, hawak ang inhaler na halos wala nang laman. Hindi raw siya nakatulog. Nangangati raw ang dibdib niya. Tumango lang ako kahit may kaba na sa loob.

Sa mesa, naroon ang papel. Final demand notice. Hindi ko na kailangang basahin nang buo. Isang linggo. Isang linggo para magbayad o kukunin ang mga gamit namin. Parang may bato sa dibdib ko. Ma, ako ang bahala. Huwag kang mag alala. Pero sa loob ko, natatakot ako. Takot na hindi sapat ang tapang para sa sakit, utang, at gutom na sabay sabay dumarating.

Naalala ko ang lalaking nag pangako ng magandang buhay. Si Nilo Ricarte. Ang recruiter na nagsabing siguradong alis, siguradong sahod. Pinaniwala niya kami. Nagbenta kami ng alaala. Nagkaroon ng utang. At nawala siya. Parang bula.

Gabi na nang makatulog si Mama. Ako, gising pa. Hawak ang rosaryo. Doon dumating ang mensahe. Unknown number. Lira Valdez, ako si Nilo Ricarte. Kailangan nating mag usap. May maibabalik ako. Nanlamig ang batok ko. Parang bumalik ang multo ng mga panahong pilit kong nilibing sa pagwawalis at pagod.

Kinabukasan, habang nasa ruta ako, pilit kong itinago ang kaba. Si Jessa, ang kasama ko, napansin agad. Pero hindi ako nagsalita. Hindi ko alam kung paano sasabihin na ang taong sumira sa amin ay biglang bumalik na parang walang nangyari.

May inspection daw sabi ni Berto, ang traffic enforcer na laging mayabang. May pahaging. May bantang tanggal sa trabaho. Gusto kong sumagot. Pero hindi ko ginawa. Dahil kapag nawalan ako ng trabaho, mawawalan ng gamot ang nanay ko.

Nagpaalam ako kay Ma’am Tes para sa early break. Sabi ko bibili ng gamot. Tumingin siya sa akin, parang nagsusukat. Sige, isang oras lang. Tumango ako, halos hindi makahinga sa kaba.

Naglakad ako papuntang Bautista Street. Bawat hakbang parang mabigat. Sa karinderya, nakita ko siya. Si Nilo. Hindi na siya mukhang recruiter. Mukha na siyang lalaking hinahabol ng sariling kasalanan. Bakit ka bumalik. Yan ang una kong nasabi. Nanginginig sa galit.

Hindi siya agad sumagot. Humingi siya ng pagkakataon. May mas malaking problema raw. May mga taong naghahanap sa akin. May mga taong mas delikado kaysa sa utang. Parang gumuho ang paligid. Akala ko utang lang ang kalaban ko. Hindi pala.

Inilapag niya ang sobre sa mesa. Hindi kalakihan ang laman. Pero sapat para sa inhaler ni Mama. Sapat para sa ilang araw na buhay. Kinuha ko iyon hindi dahil pinatawad ko siya, kundi dahil wala akong pagpipilian.

Sinabi niya ang plano. May pulis daw na hindi tiwali. May ebidensya. Kailangan ng testigo. Kailangan ng taong tatayo. Gusto kong tumanggi. Pero naalala ko ang paghinga ni Mama tuwing gabi. Parang binibilang na lang.

Pag uwi ko, sinunod ko ang bilin niya. Iba ang dinaanan ko. Parang bawat anino may matang nakamasid. At pagdating ko sa bahay, nadatnan kong hirap huminga si Mama. Doon ko ginamit ang perang ayaw kong tanggapin. Dinala ko siya sa klinika. Habang hawak ko siya, naisip ko na kung ito na ang kapalit ng laban, handa akong magbayad.

Sa klinika, unti unti siyang humupa. Natulog. At doon, sa upuang plastik, napagtanto ko ang bigat ng desisyon ko. Hindi lang ito laban para sa pera. Laban ito para sa dignidad naming tinanggalan ng boses.

Lumipas ang mga araw. Hindi madali. May mga matang sumusunod. May mga bulong. Pero may mga taong tumulong. Si Mang Pilo. Si Kuya Dindo. Isang doktor na hindi nagtanong kung bakit wala akong pambayad agad. Unti unti, nagtipon ako ng lakas.

Isang gabi, pumayag akong makipagkita sa pulis na binanggit ni Nilo. Hindi ko alam kung tama. Pero alam kong kung mananatili akong nakayuko, mananatili rin ang mga taong nananamantala.

Nang magsalita ako, nanginginig ang boses ko. Pero nagsalita ako. Ikinuwento ko ang lahat. Ang pangako. Ang utang. Ang pananakot. Hindi ako bayani. Isang street sweeper lang ako. Pero sa gabing iyon, hindi ako nagwalis ng kalsada. Nagwalis ako ng takot sa dibdib ko.

Hindi ko alam kung anong mangyayari bukas. Hindi ko alam kung mananalo kami. Pero alam ko ito. Ang kahirapan may tunog. Pero ang tapang, may tinig. At sa wakas, natuto akong pakinggan ang sarili kong tinig kahit nanginginig.

Ako si Lira Valdez. At hindi na lang ako basta nagwawalis. Natuto na akong tumayo.