Si Marites—na mas kilala sa kanilang barangay bilang “Ate Tes”—ay isang tahimik at masipag na babae. Hindi siya reklamadang tao, at kahit sa loob ng sampung taong pagsasama nila ng kanyang asawa na si Joel, bihira siyang magkuwento tungkol sa problema. Para sa lahat, masaya sila, simple lang ang buhay, at okay naman ang kanilang pamilya.

Pero may mga bagay talagang hindi nakikita sa litrato. At minsan, ang mga ngiti ay ginagamit para takpan ang sakit.

Nagsimula ang lahat sa mga maliliit na pagbabago. Umuuwi si Joel nang mas huli kaysa dati, laging pagod, laging mainitin ang ulo. Si Ate Tes naman, pilit na umaunawa. Hindi siya nagsasalita, pero unti-unti siyang kinakain ng kaba. Gabi-gabi siyang nag-aabang sa pintuan, hawak ang ulam na malamig na, at ang tanong na hindi niya masabi: “May problema ba tayo?”

Hindi niya alam na ang sagot ay darating sa paraang hindi niya inaasahan.

Isang gabi, habang naglilinis siya ng kwarto nila, napansin niya ang isang resibong nakaipit sa bulsa ng pantalon ni Joel. Isang mamahaling restaurant sa lungsod—hindi sila kailanman kumain doon. Pinabayaan niya muna. Baka may meeting, baka may trabaho. Pero nang mapansin niya ang pabango sa kwelyo ni Joel na hindi kanya, doon nagsimulang kumabog ang dibdib niya.

Ayaw niyang maniwala. Lalo na dahil ginawa niyang mundo si Joel.

Sinubukan niyang maging mas mahinahon kaysa sa iba. Hindi siya nag-espiya, hindi siya nagtanong. Pero noong sumunod na linggo, isang kapitbahay ang lumapit sa kanya, may hawak na cellphone, at may iisang tanong: “Tes… nakita mo na ba ‘to?”

Isang litrato. Isang silweta. Si Joel. At isang babaeng ni minsan ay hindi niya nakilala.

Para bang may bumagsak na malamig na bato sa dibdib niya. Ilang minuto siyang hindi huminga. Hindi niya alam kung ano ang mauuna—galit, luha, o sakit na parang sinaksak ang dignidad niya.

Pero ang pinakamasakit? Hindi ang litrato.

Kundi ang pag-amin ni Joel nang harapin niya ito: “Tes… hindi kita iniwan. Pero hindi ko rin kayang tiisin ang buhay natin. Naghahanap lang ako ng pahinga.”

Pahinga.

Yun ang salitang nagwasak sa kanya.

Hindi niya kinaya. Ang sampung taong pagsasama na pinaghirapan niya, ang sakripisyong ginawa niya, ang lahat ng pagtitiis—isinantabi lang dahil “napagod” ang taong dapat kasama niya habang buhay.

Lumayas si Joel ng gabing iyon. Hindi para humingi ng tawad, kundi para “magpalamig.”

Sa unang pagkakataon matapos ang matagal na panahon, umiyak si Ate Tes sa harap ng maraming tao. Ang kapitbahay, ang mga kaibigan, at maging ang mga taong minsang nagkamali ng paghusga sa kanya—sila ngayon ang tumayo sa tabi niya.

Pero hindi doon nagwakas ang kwento. Dahil sa pinakamadilim na araw ng buhay ni Ate Tes, isang bagay ang nangyari na hindi niya inaasahan—may lumapit sa kanya, may inabot na piraso ng papel, at may ibinunyag na hindi niya alam.

Si Joel pala ay may utang na matagal nang tinatago, may bisyo na unti-unting sumira sa kanilang ipon, at ang babaeng kasama nito ay hindi “pag-ibig,” kundi kasama sa gulong pinasok niya.

Iyon ang totoong dahilan. Hindi dahil kulang si Tes. Hindi dahil nagkulang siya bilang asawa. Kundi dahil may lihim na binuo si Joel na siya ring sumira sa kanilang tahanan.

At doon muling tumatag si Tes.

Sa tulong ng mga taong naniwala sa kanya, sinimulan niya ang maliit na negosyo sa harap ng bahay—mga kakanin at lutong-bahay. Sa loob ng ilang buwan, kumita siya, lumakas ang kanyang loob, at unti-unti niyang itinayo ang bagong buhay na walang pagsisinungaling at panggagamit.

Isang araw, bumalik si Joel. Nanginginig, humihingi ng tawad, at nagmamakaawang tanggapin siyang muli.

Pero para kay Tes, tapos na ang pahina. Hindi dahil hindi na niya kayang magmahal, kundi dahil natutunan niyang mahalin ang sarili niya.

Sabi nga niya: “Hindi ako mahina. Minahal ko lang nang sobra ang maling tao.”

At iyon ang pinakamatapang na ginawa niya sa tanang buhay niya.