Sa bawat administrasyon, ang pangako ng paglilinis sa gobyerno at pagsugpo sa katiwalian ay parang sirang plaka na paulit-ulit nating naririnig. Ngunit sa pagkakataong ito, ang inaasahan sanang “bagong simula” sa pag-iimbestiga sa mga tiwaling opisyal ay tila natapos bago pa man ito makaarangkada. Ang Independent Commission for Infrastructure (ICI), na binuo ni Pangulong Bongbong Marcos Jr. (PBBM) na may layuning habulin ang mga nasa likod ng mga maanomalyang proyekto sa imprastraktura, ay nasa bingit na ngayon ng tuluyang pagkalusaw.

Ang mga kaganapan nitong mga nakaraang araw ay hindi lamang nakakabahala; ito ay nagpapakita ng isang nakakatakot na realidad tungkol sa estado ng hustisya at pananagutan sa ating bansa. Mula sa pagbibitiw ng mga komisyoner hanggang sa nakapanghihinayang na pagkamatay ng isang susing testigo, tila ang daan patungo sa katotohanan ay sadyang binabarahan.

Ang Pagguho ng ‘Independent’ Commission
Itinatag ang ICI na may mataas na ekspektasyon. Sa gitna ng sunod-sunod na pagbaha at ang rebelasyon ng bilyun-bilyong pisong pondo para sa flood control na tila walang epekto, ang komisyon na ito ang dapat sana ay magsisilbing “kamay na bakal” ng administrasyon. Subalit, sa halip na magpakita ng ngipin, ang komisyon ay unti-unting nalagas.

Kamakailan, kinumpirma ang sunod-sunod na pagbibitiw ng mga miyembro nito, kabilang sina Commissioners Rogelio Sson at Rosana Fahardo. Ang resulta? Isang miyembro na lamang ang natitira. Sa mata ng batas at ng publiko, paano magfufunction ang isang “komisyon” kung iisang tao na lang ang naiwan dito?

Hindi napigilan ng mga mambabatas na maglabas ng kanilang pagkadismaya. Diretsahang sinabi ni House Senior Deputy Minority Leader Egay Erise na ang ICI ay “effectively dead.” Para sa kanya at sa kanyang mga kasamahan sa oposisyon, ang pagbibitiw ng mga komisyoner ay hindi simpleng desisyon ng pag-alis sa pwesto. Ito ay senyales ng kawalan ng tiwala sa mismong mandato ng ahensya.

Sumatotal, ang tanong ng bayan: Bakit sila nagbitiw? Takot ba sila sa mga makababangga nila? O nakita nilang wala ring patutunguhan ang kanilang imbestigasyon dahil protektado ang mga dapat managot?

Kinuwestiyon din nina Akbayan Party Representative Percy Sandanya at ML Partil’s Representative Leila de Lima ang integridad ng proseso. Ayon sa kanila, imbes na “ulo ng mga korap” ang ihain sa publiko bilang regalo ngayong Pasko, ang natanggap natin ay mga “resignation letter” ng mga taong dapat sana ay nag-iimbestiga. Ito ay isang malaking sampal sa mukha ng mga Pilipinong naghihintay ng hustisya.

Ang Multo ng “Pabalat-Bunga”
Mula pa sa simula, marami na ang nagdududa sa tunay na layunin ng ICI. Ang termino ng mga kritiko ay “pabalat-bunga”—isang palamuti lamang upang ipakita na may ginagawa ang gobyerno, kahit ang totoo ay wala naman talagang intensyong maningil.

Ang mga netizen at mga eksperto sa politika ay nagkakaisa sa hinala na alam na ng mga komisyoner kung sino ang mga “big fish” o ang mga utak sa likod ng kontrobersyal na flood control projects. Hindi naman mahirap hanapin ang mga ito kung susundan ang pera. Ngunit ang problema ay ang kapangyarihan ng mga taong ito. Ang hinala ng marami, ang mga komisyoner ay maaaring nakaranas ng pressure o banta sa kanilang seguridad at pamilya, kaya mas pinili na lamang nilang umatras kaysa ituloy ang laban na alam nilang talo sila.

Dito pumasok ang matapang na pahayag ni Actist Representative Antonio Tino. Para sa kanya, hindi pwedeng maghugas-kamay ang Pangulo. Idineklara ni Tino na si Pangulong Marcos Jr. mismo ang may pananagutan sa mga maanomalyang proyektong ito dahil nasa ilalim ito ng kanyang administrasyon. Tinawag niyang isang malaking “budol” ang pangako ni PBBM na may makukulong na malaking isda bago mag-Pasko.

Ang salitang “budol” ay mabigat. Ibig sabihin nito ay panloloko, pambibiktima, at pagpapaasa. Kung totoo ang sinasabi ng mga mambabatas na “moribund” o patay na ang ICI, lumalabas na ang pangako ng Pangulo ay isa lamang palabas upang humupa ang galit ng tao noong kasagsagan ng mga baha.

Ang Trahedya ni Yus Cabral: Ang Susing Nawala
Kung mayroong masakit na bahagi sa kwentong ito, ito ay ang sinapit ni dating DPWH official Yus Cabral. Siya ay hindi lamang isang simpleng opisyal; siya ang tinuturing na susi na makapagbubukas ng “Pandora’s Box” ng korapsyon sa Department of Public Works and Highways.

Ayon sa rebelasyon ni Congressman Liste (Liston), ang ICI mismo ang umamin na si Cabral ang may pinakamaraming nalalaman tungkol sa “inner workings” ng korapsyon—partikular na sa mga budget insertion. Siya ang nakakaalam kung paano naisingit ang mga bilyong pisong proyekto, kung sinong mga kongresista at senador ang nasa likod nito, at kung saan napunta ang pera.

Ngunit sa isang nakakapanghinayang na pangyayari, pumanaw si Cabral nang hindi man lang nagawang state witness. Ang tanong ng kongresista: Bakit? Kung alam ng ICI na siya ang may hawak ng impormasyon, bakit hindi siya binigyan ng agarang proteksyon? Bakit hindi kinuha ang kanyang testimonya habang may oras pa?

Ang pagkawala ni Cabral ay tila pagkawala na rin ng pag-asa na mahuli ang mga totoong utak. Madaling magturo ng mga contractor at mga mababang opisyal, pero ang mga politiko na nagmamaniobra ng pondo ay mananatiling nakatago sa dilim.

Gayunpaman, may naiwang pag-asa. Ibinunyag ni Congressman Liste na noong Setyembre 4, nag-abot ng mga files si Cabral sa kanya. Ang mga dokumentong ito ay naglalaman ng mga pangalan—mga funder, mga backer, at mga politiko. Ito ang tinatawag ngayong “Cabral Files.” Ang hamon ngayon ay kung may lakas ng loob ang natitirang institusyon na gamitin ito, o kung matutulad din ito sa ibang ebidensya na ibinaon sa limot.

Ang Tunay na Target: Hindi Lang Contractor
Isang mahalagang punto ang binigyang-diin sa mga pagdinig: Hindi sapat na mga contractor lang ang kasuhan. Ang mga contractor ay madalas na “dummies” o kasangkapan lamang. Ang tunay na katiwalian sa imprastraktura ay nagsisimula sa lehislatura at sa mga opisyal na nag-aapruba ng budget.

Ang sistema ng “insertion” ay kung saan isisingit ang isang proyekto sa budget kahit wala itong maayos na pag-aaral o plano, basta’t may “kickback” ang nagpasok nito. Ito ang sinasabing laman ng impormasyon ni Cabral. Kung wala ang partisipasyon ng mga politiko, hindi makakalusot ang mga proyektong ito.

Kaya naman, ang pagbagsak ng ICI ay napakalaking kawalan. Ito sana ang body na may kapangyarihang tumingin lagpas sa mga contractor at diretsong usisain ang mga “big fish” sa gobyerno. Ngayong wala na ito (o halos wala na), sino ang gagawa ng trabahong ito? Ang Ombudsman na mabagal ang proseso? Ang Kongreso na puno ng mga pulitiko na posibleng sangkot din?

Palusot ng Palasyo?
Sa gitna ng mga batikos, sinubukan ng Malacañang na dumepensa. Ayon kay Acting PCO Secretary Dave Gomez, hindi totoo na walang nangyayari. Ipinagmalaki niya ang pagkakakulong ng “bagong napolis” na sina Sarah at Curly Descaya. Ito raw ay patunay na gumagalaw ang batas.

Nangako rin si Gomez na asahan ng publiko na mas marami pang makukulong sa pagpasok ng bagong taon. Ngunit para sa mga kritiko, ang mga Descaya ay posibleng mga “fall guys” lamang o maliliit na isda kumpara sa mga dambuhalang balyena na nagpapatakbo ng sindikato sa loob ng gobyerno. Ang hinahanap ng tao ay ang mga arkitekto ng korapsyon, hindi lang ang mga tagasunod.

Proteksyon Para sa Katotohanan
Dahil sa nangyari kay Cabral, isang mariing panawagan ang ipinaabot ni Congressman Liste: Proteksyonan ang mga natitirang witness.

Partikular na binanggit ang pangalan ni dating Director Alex Bote ng planning services. Tulad ni Cabral, si Bote ay pinaniniwalaang may hawak ding sensitibong impormasyon. Kung papabayaan din siya ng gobyerno, posibleng matulad siya sa sinapit ni Cabral, at tuluyan nang mamatay ang katotohanan.

Ang proteksyon ng mga witness ay hindi lamang tungkulin ng pulisya; ito ay moral na obligasyon ng estado kung seryoso talaga silang linisin ang gobyerno. Ang bawat witness na namamatay o natatakot magsalita ay isang pako sa kabaong ng hustisya sa Pilipinas.

Konklusyon: Ang Hamon sa Sambayanan
Ang pagkalusaw ng ICI at ang “budol” na pangako ng administrasyon ay dapat magsilbing gising sa mamamayang Pilipino. Hindi sapat na umasa tayo sa mga komisyon na itinatag ng mga politiko para imbestigahan ang kapwa nila politiko. Kadalasan, ang mga ito ay palabas lamang.

Ang trahedya ng flood control projects ay hindi lang nasa papel. Ito ay nararamdaman natin tuwing umuulan, tuwing lumulubog ang ating mga bahay, at tuwing may namamatay dahil sa baha. Ang perang ninakaw ay pera na dapat sanay sumalba ng buhay.

Ngayong “effectively dead” na ang ICI, ang hamon ay nasa ibang sangay ng gobyerno at sa taumbayan mismo. Kailangang bantayan ang “Cabral Files.” Kailangang kalampagin ang mga kinauukulan na huwag hayaang maging “cold case” ang bilyun-bilyong pisong scam na ito.

Sa huli, kung walang mananagot, uulit at uulit lang ang siklo ng korapsyon. At sa susunod na bagyo, tayo na naman ang lulubog habang sila ay mananatiling tuyo at mayaman sa kanilang mga palasyo.