“May mga taong ipinanganak para magsakripisyo… pero hanggang kailan ba dapat nakatali ang puso sa tungkulin, at hindi sa sariling kaligayahan?”

Ako si Iya Villalobos, tatlumpu’t tatlong taong gulang—ang panganay, ang sandalan, ang tagapuno ng lahat ng butas ng buhay naming pamilya. At kung minsan, habang nakaupo ako sa gilid ng kama bago pumasok sa trabaho, tinatanong ko ang sarili:

“Kailan kaya ako mabubuhay para sa sarili ko?”

Maaga akong nagigising araw-araw, bago pa tumilaok ang manok. Sanay na sanay na ang katawan ko sa pagbuhat ng responsibilidad—isang responsibilidad na parang hindi ko man lang natanong kung akin ba talaga o itinulak lang ng panahon sa balikat ko.

Habang nagtitimpla ako ng kape, lagi kong iniisip ang buong araw: overtime, pila, trapiko, pagod, tapos pag-uwi… may isa pang trabaho na naghihintay—ang maging anak na dapat palaging matatag.

Pagdating sa opisina, naka-ayos ako, naka-smile, at palaging “okay lang ako” ang sagot kahit hindi naman talaga. Senior accounting assistant ako sa isang private company, at kung hindi ako gagawa ng paraan para madagdagan ang maiuuwi ko, sino pa?

Pag-uwi ko, madalas ay sasalubong sa akin ang tanong ni Mama:

“Anak, kumain ka na ba?”

At ako, kahit gutom at pagod, ngumiti lang. Oo Ma, kumain na ako. Kahit ang totoo, hindi pa.

Ang nanay ko, si Linda, may karamdaman sa puso. Hindi na siya puwedeng mapagod. Sa tuwing nakikita ko siyang nakaupo sa lumang upuan, pinagmamasdan ako habang nagluluto o naglilinis, may lambing ang mata niya… pero may lungkot din.

Lungkot dahil alam niyang ginugol ko ang kabataan ko sa kanila.

Si Papa naman, si Arturo, retiradong construction worker. Mahina na ang likod, nanginginig na ang tuhod. Kapag may sirang gripo, siya ang aayaw-ayaw pero pipilit pa rin. At tuwing gabi, kapag uuwi ako ng halos hatinggabi, naririnig ko siyang bulong:

“Anak… salamat ha.”

Pero kadalasan… tulog na ako bago ko marinig.

At ang bunsong kapatid ko, si Ricky. Twenty-five. Masipag pero walang trabaho na tumatagal. Hindi siya tamad—hindi lang tumutugma sa kanya ang mundo. Kaya kung minsan, ako pa rin ang papasan sa lahat.

Sa lahat ng iyon… may isang tao lang na nagbibigay sa akin ng pahinga.

Si Rod Yap.

Si Rod… ang lalaking hindi ako pinipilit maging malakas kapag hindi ko na kaya. Ang lalaking tahimik lang na nagkokomfort kapag pinipigilan kong umiyak. Limang taon na kaming magkasama, at sa limang taon na iyon… puro pangarap ang binubuo namin.

Bahay. Negosyo. Pamilya naming dalawa.

Kapag kumakain kami ng fishball sa tabi, parang ang dali abutin ng pangarap. Pero habang papalapit si Rod sa gusto naming buhay… parang ako naman, papalayo nang papalayo. Parang may tanikalang hinihila ako pabalik.

Hindi dahil ayaw ko.
Kundi dahil kailangan ko raw.

Isang gabi sa karenderya, nagtanong si Rod, mahina pero diretso:

“Iya… may plano ka ba sa atin?”

Napatingin ako sa kawali ng pritong lumpia, at halos hindi lumabas sa bibig ko ang sagot:

“Meron. Pero hindi ko alam kung kailan ako papayagang maging masaya para sa sarili ko.”

Doon ko nakita sa mata ni Rod ang sakit—hindi dahil sinaktan ko siya, kundi dahil mas naiintindihan niya ako kaysa sa sarili kong pamilya.

Simula noon, nagpasya siyang simulan ang plano.

Hindi para agawin ako.

Kundi para tulungan akong maging malaya.

Pero isang gabi pag-uwi ko, ramdam ko agad—may mabigat sa hangin.

Naupo pa lang ako, tanong agad ni Mama:

“Umuwi ka na naman ng late. Nagkita na naman kayo ni Rod no? Ano ba talaga ang plano mo, Iya?”

Sumunod si Papa.
“Anak, paano kami kapag nag-asawa ka? Wala naman kaming ibang aasahan. Si Ricky? Wala pang direksyon.”

At ang mga salitang iyon, parang pako na isa-isang tumutusok sa dibdib ko.

Hindi ko sila masisi. Natatakot sila. Masakit silang isipin. Pero ang mas masakit… pakiramdam ko, kapag iniisip ko ang sarili ko, para bang nagkakasala ako.

Hanggang sa hindi ko na kinaya.

Tumayo ako mula sa lamesa, nanginginig ang boses:

“Ma, Pa… pagod na po ako. Gusto ko ring magkaroon ng buhay. Gusto ko ring maging masaya. Hindi po ba pwedeng ako naman?”

Napatigil sila.
Pero mabilis ding bumalik ang lumang sagot ni Mama:

“Anak, hindi naman namin sinasabing huwag ka maging masaya. Pero isipin mo naman kami. Kailangan ka namin.”

At doon ako tuluyang nabasag.

Sa loob ng kwarto, hawak ko ang unan, kinakain ng mga hikbi ang lakas ko. Sa unang pagkakataon, nasabi ko:

“Kailan kaya ako magiging… ako?”

Hindi anak.
Hindi tagapagtaguyod.
Hindi sagot sa lahat ng problema.
Kundi ako.

Sa mga sumunod na linggo, ramdam ni Rod ang bigat ko. Hindi na kailangan ng salita. Nakikita niya iyon sa mata ko.

Kaya isang gabi, habang naka-park kami sa tahimik na kanto, hinawakan niya ang kamay ko.

“Iya… hindi kita pababayaan. Kahit anong mangyari, tutulungan kita.”

Hindi iyon pangako.
Isa iyong desisyon.

At doon namin sinimulan ang plano—isang planong hindi para mang-agaw, kundi para mabigyan ako ng buhay na dapat ay akin.

Kumuha siya ng maliit na apartment.
Nag-ipon siya.
Inayos niya ang budget, papeles, lahat.

Handa na siyang maging tahanan ko.

At ako… unti-unti kong tinuturuan ang sarili ko na may karapatan akong maging masaya.

Ngunit kahit napagdesisyunan na namin… gabi-gabing bumabalik ang kirot sa dibdib ko. Lalo na kapag nakikita ko si Mama na nakatulog sa sala o si Papa na pinipilit ayusin ang sirang switch.

“Masama ba akong anak?” bulong ko minsan kay Rod.

Mahina niyang hinaplos ang likod ko.

“Hindi ka masama. Tao ka. May sarili kang puso at pangarap. Hindi mo kasalanang magmahal.”

At parang doon ko lang narinig ang katotohanan na matagal ko nang pilit itinatanggi.

Dumating ang araw.

Tahimik. Walang drama. Walang sigawan.
Isang gabi ng desisyong ginawa hindi dahil sa galit, kundi dahil sa pagod at pag-ibig.

Niyakap ko si Mama habang mahimbing siyang tulog.
Hinawakan ko ang kamay ni Papa habang pinapatay niya ang ilaw sa sala.
At bago ko isara ang pinto, tumingin ako sa loob ng bahay—bahay na minahal ko pero kumitil din sa sarili kong mga pangarap.

Paglabas ko, nasa labas si Rod. Nakasandal sa poste, hawak ang susi ng maliit naming apartment.

“Handa ka na?” tanong niya.

Huminga ako nang malalim.
Sa unang pagkakataon… hindi dahil sa takot.
Kundi dahil sa wakas, pipiliin ko ang sarili ko.

“Handa na,” sagot ko.

At sa gabing iyon, sa gitna ng katahimikan ng kanto at hinaharap na puno ng uncertainty, naglakad kami palayo—hindi para tumakas, kundi para magsimula.

Magsimula ng buhay na ako ang pumili.
Buhay na kami ang bubuo.
At sa wakas, buhay na hindi na tanikala…
kundi kalayaan.