May mga sandaling hindi mo inaasahan na mapapatigil ka, mapapaisip, at mapapaluha—hindi dahil sa lungkot lamang, kundi dahil sa bigat ng katotohanang tumatama sa puso. Ganito ang nararamdaman ng marami nang muling umalingawngaw ang mga lumang pahayag ng yumaong Senadora Miriam Defensor Santiago, lalo na ang kanyang mga salita tungkol sa pamumuno, dignidad, at sa taong minsan niyang piniling pagtiwalaan: si Ferdinand “Bongbong” Marcos Jr.

Sa gitna ng ingay ng pulitika ngayon—mga batikos, paratang, at walang katapusang sigawan—kapansin-pansin ang pananahimik ng kasalukuyang pangulo. Habang ang ilan ay tila araw-araw may bagong isyung ibinabato laban sa kanya, nananatili siyang tahimik, abala sa trabaho, at bihirang sumagot sa personal na atake. Para sa iba, kahinaan ito. Para naman sa mga nakakaalala sa iniwang mensahe ni Miriam Santiago, ang katahimikang ito ay maaaring isang sinadyang paninindigan.

Noong 2016, marami ang nagulat nang piliin ni Miriam Defensor Santiago si Bongbong Marcos bilang kanyang running mate. Isa itong desisyong kinwestyon, kinutya, at binatikos. Kilala si Miriam bilang isang matapang, matalas magsalita, at walang kinatatakutang personalidad sa pulitika. Kaya’t para sa marami, bakit si Bongbong? Ano ang nakita niya na hindi nakita ng iba?

Sa kabila ng matinding kritisismo, hindi umatras si Miriam. Sa halip, buong tapang niyang ipinaliwanag ang kanyang paniniwala. May mga pahayag siyang binitiwan na hanggang ngayon ay muling binabalikan—mga salitang puno ng tiwala at malinaw na pananaw sa kung ano ang tunay na pamumuno. Isa sa pinaka-tumatak ay ang kanyang sinabi: kung sakaling hindi niya matapos ang kanyang termino, kumpiyansa siyang nasa mabuting kamay ang bansa sa pamumuno ni Bongbong Marcos.

Hindi ito simpleng papuri. Para kay Miriam, ang pamumuno ay hindi tungkol sa ingay, kasikatan, o palakasan ng boses. Para sa kanya, ang tunay na lider ay yaong may malinaw na layunin at may kakayahang hilahin pataas ang iba—hindi para sa sariling ambisyon, kundi para sa iisang mithiin ng bayan. Ito raw ang uri ng leadership na kanyang nakita kay Bongbong: tahimik, hindi palaban, ngunit determinado.

Sa Senado, magkatabi silang dalawa. Sa likod ng kamera at lampas sa mga talumpati, nakita raw ni Miriam ang isang lider na mas pinipiling kumilos kaysa magsalita. Magkasama silang nagtulungan sa ilang mahahalagang panukala, kabilang ang Freedom of Information Bill. Hindi man laging nasa headline, may mga gawaing tahimik na ginagawa—at doon, ayon kay Miriam, nasusukat ang karakter ng isang lider.

Ngayon, sa panahon ng matitinding akusasyon at personal na pag-atake laban sa pangulo, marami ang nagtatanong: bakit hindi siya sumasagot? Bakit tila hindi niya ipinagtatanggol ang sarili niya sa parehong paraan ng kanyang mga kritiko? Ang sagot, ayon sa pananaw na iniwan ni Miriam, ay simple ngunit mabigat: ang lider na may dignidad ay hindi kailangang makipagsabayan sa paninira.

Ang katahimikan, sa ganitong konteksto, ay hindi kawalan ng sagot. Isa itong pagpili. Pagpiling huwag bumaba sa antas ng murahan at intriga. Pagpiling manatili sa mas mataas na layunin. Pagpiling ipakita na ang tunay na lakas ay hindi laging nasusukat sa dami ng salitang binibitawan, kundi sa tibay ng paninindigan.

May mga nagsasabing ang pananahimik ay paraan ng pag-iwas. Ngunit para sa mga naniniwala sa pamana ni Miriam Santiago, ito ay tanda ng malalim na pag-unawa sa responsibilidad ng pamumuno. Ang bawat salitang binibitawan ng isang pangulo ay may bigat. Ang bawat reaksiyon ay may epekto sa bansa. Minsan, ang hindi pagsagot ang mas makabuluhang sagot.

Noong pumanaw si Miriam noong Setyembre 2016, iniwan niya hindi lamang ang kanyang talino at talas ng dila, kundi pati ang kanyang tiwala. Sinabi ni Bongbong Marcos noon na mas naging kulang ang mundo sa karunungan at liwanag nang mawala si Miriam. Ngunit ang kanyang mga salita, paniniwala, at pamantayan sa pamumuno ay nananatiling buhay—lalo na ngayon na sinusubok ang katahimikan ng kasalukuyang pangulo.

Para sa ilan, ang istilo ng pamumuno ni Bongbong Marcos ay kahawig ng prinsipyo ng pananahimik sa gitna ng paninira—isang prinsipyong matagal nang kinikilala sa pananampalataya. Ang hindi pagganti sa insulto, ang hindi pagbabanta sa gitna ng pagdurusa, at ang pagtitiwalang may mas mataas na hukom kaysa sa opinyon ng tao. Sa ganitong lente, ang katahimikan ay nagiging anyo ng pananampalataya—sa proseso, sa layunin, at sa Diyos.

Hindi perpekto ang sinuman. Hindi rin perpekto ang anumang lider. Ngunit ang aral na iniiwan ng kuwentong ito ay malinaw: may iba’t ibang mukha ang lakas. Minsan ito’y nasa sigaw. Minsan ito’y nasa katahimikan. At sa mundong punô ng ingay, ang tahimik na paninindigan ay nagiging mas kapansin-pansin.

Habang patuloy ang bangayan sa pulitika, may mga mamamayang muling bumabalik sa mga lumang video, talumpati, at panayam ni Miriam Defensor Santiago. Hindi dahil sa nostalgia lamang, kundi dahil sa paghahanap ng gabay. Sa kanyang mga salita, may paalala na ang pamumuno ay hindi tungkol sa sarili, kundi sa kakayahang magsilbi nang may dangal, kahit hindi ka nauunawaan ng lahat.

Marahil ito ang dahilan kung bakit may mga pusong naaantig, nababasag, at muling nagigising sa tuwing maririnig ang kanyang mga iniwang mensahe. Sapagkat sa likod ng pulitika, may mas malalim na tanong na dapat sagutin ng bawat Pilipino: anong uri ng lider ang nais nating sundan? Ang maingay ngunit puno ng galit, o ang tahimik ngunit may malinaw na direksyon?

Sa huli, ang pamana ni Miriam Defensor Santiago ay hindi lamang nakaukit sa kasaysayan ng Senado, kundi sa konsensya ng bayan. At ang kanyang tiwala—iniwan sa gitna ng kontrobersiya—ay patuloy na sinusubok sa kasalukuyan. Tahimik man ang pangulo, ang tanong ay nananatiling maingay sa isipan ng marami: baka nga ba ang katahimikan ay hindi kawalan ng sagot, kundi isang mas malalim na anyo ng pamumuno?